Prosa 4-2005: Debatt

Jan Olav Gatland

Om pripne biografar

Ein kommentar til Willy Dahl

I Prosa 2/05 vedgår Willy Dahl at han nyleg har brent tilsende brev av frykt for «biografers Se og Hør-snusing» i staden for å overlevere dei med klausul til Universitetsbiblioteket. Eg er glad for at redaktøren tek dette opp på leiarplass i same nummeret, og seier meg heilt samd med hans kommentar i «at prippenhet er et større problem i Biografi-Norge enn grenseløs glede over å fråtse i usaklig pikanteri». Som døme på at den allmenne oppfatninga av kva som er privat og krenkjande, endrar seg over tid, bruker redaktøren synet på homofili.

Det er så sant som det er sagt. Likevel er det ingen tvil om at svært mange biografar og andre (litteratur)forskarar har vanskar med å takle – og dermed å tolke – homoerotiske motiv i ein tekst, anten forfattarens seksuelle legning er kjend eller ikkje. Uansett om dette skuldast manglande kunnskapar, vilje eller evne til å forstå det dei har lese og forska på. Men tida synest no meir enn moden for ei endring av dette, og det viser seg at fleire kritikarar krev det same. Det har både Øystein Rottem i Dagbladet og Ingunn Økland i Aftenposten gjeve klar beskjed om. I ein omtale av ei nyutgjeving av Sigurd Mathiesen: Unge sjeler og andre noveller i 1999, noveller som opprinneleg kom ut i perioden 1903-1914, blir redaktøren Knut Brynhildsvoll kritisert av Rottem for at han i etterordet ikkje nemner Sigurd Mathiesens homoseksuelle legning – «som sannsynligvis også var en kjent sak for hans samtidige» (Dagbl. 1.3.99). Det er jo også litt påfallande at Brynhildsvoll ikkje maktar å lese seg til dei homoerotiske motiva i novellene, eller til dømes i romanen Francis Rose frå 1918 – eller ikkje ønskjer å nemne dei, verken i etterordet eller i ein tilsvarande artikkel om Sigurd Mathiessen i Samtiden 5-6/1999. Er det betre å bli teken for å vere prippen enn å bli kritisert for å ha levert ein mangelfull analyse?

Når det gjeld Jan Erik Volds Mørkets sangerske.
En bok om Gunvor Hofmo, som kom i 2000, hevdar Ingunn Økland at Vold i den biografiske delen er altfor respektfull med omsyn til Gunvor Hofmos homoseksuelle legning og sinnssjukdom. Dette «gjør unektelig biografien uavklart i enkelte partier». Hofmo forklarer sjølv at driftslivet hennar er retta mot kvinner, skriv Økland, som kritiserer Vold for ikkje å spørje kva desse seksuelle preferansane kan ha hatt å seie for utviklinga hennar: «Resultatet blir at Hofmos seksualitet fastholdes i tabu-tradisjonen, og at Vold ikke gir seg selv frihet til å drøfte hvilken karakter det skjebnesvangre forholdet til Ruth Maier hadde» (Aftenp. 28.11.00). Spørsmålet blir då om forteljinga om Hofmos liv kan reknast som truverdig når den homoseksuelle sida ikkje blir behandla. Det andre mennesket. Eit portrett av Åsmund Sveen, utgitt av underteikna i 2003, blei derfor berømma av den same Økland for nettopp å ha teke opp Sveens homoseksualitet på ein ordentleg måte: «Slik bryter han med den underlige norske biografi-tendensen til å ignorere homoseksualitet i liv og diktning.» (Aftenposten 15.10.03)

Ingunn Økland meiner at kjærleikslivet – kva form det enn har – er viktig kunnskap om ein person, fordi det har avgjerande innverknad på eit menneske. Derfor kritiserer ho òg Jan Inge Sørbø for å ha skjerma privatlivet til den biograferte filosofen i boka Hans Skjervheim. Ein intellektuell biografi (2002). Ho lurer på kvifor biografien er kjemisk rensa for kvinner, og på det at Skjervheim aldri skal ha samtalt med kvinner. Eller er ikkje kvinnene med fordi dei er ein del av Skjervheims privatliv? Og kva viss ei kvinne også delte seng med Skjervheim, spør Ingunn Økland, ville ho då vere diskvalifisert som interessant samtalepartnar i biograf Sørbø sine auge? (Aftenposten 4.10.02)

I motsetning til Ingunn Økland finst det – også i Aftenposten – det eg vil kalle pripne kritikarar. Det risikerer ein sjølvsagt når ein som biograf tek på seg å kombinere liv og verk, og ikkje ser det som maktpåliggjande å utelate det erotiske. For «erotikkens store eller lille livsbetydning kan være et ømfintlig aspekt å håndtere i enhver biografi», slik Jan E. Hansen formulerer det i sin temmeleg harske omtale av Thore J. Eltons biografi: Ferdinand Finne (2000). Hansen synest at Elton absolutt ikkje «skulle gi ettertiden intim del i det ledemotivet han [Finne] selv utelot fra sine selvbiografier: det homoseksuelle. For dem som ikke visste det, er dette ‘nyheten’ i biografien om Ferdinand Finne: Han var homofil». Hansen prøver også å mistenkjeleggjere Elton ved å hevde at det har «blitt en merkelig tekst, hvor Finne ‘står frem’ ved stedfortreder, slik at man må spørre seg om det er forfatteren som her har hatt det største behovet for en eller annen slags legitimering». Hansen meiner det både er upassande, unaturleg og unødvendig å skrive opent om desse tinga, især «nå, mindre enn ett år etter hans død», fordi lesaren sjølv burde vere i stand til å lese denne bodskapen mellom linjene i Finnes eigne sjølvbiografiske utlegningar. (Aftenposten 11.10.00). Kva med dei mange som ikkje har lese Finnes eigne bøker, og dei som ikkje les med Hansens briller? Forstår ikkje Jan E. Hansen at når seksualiteten speler ein såpass viktig rolle i eit menneskes liv, som til dømes hjå Ferdinand Finne, er det heilt naturleg å gje denne ein plass i ein biografi?

Espen Søbye skal ha honnør for å ha teke opp temaet homoseksualitet i sin biografi om Rolf Stenersen (1995). Det var han nesten nøydd til så tilsynelatande engasjert Stenersen var i temaet i fleire av bøkene sine, og når ein tenkjer på den debatten han skapte i media på tidleg 30-tal. I ein kommentar i Aftenposten hevdar Per Egil Hegge at Søbye er farleg nær grensene til det private fordi han i biografien siterer frå eit brev Stenersen skreiv til Sigurd Bodvar i 1932. Hegge nemner ikkje namn, men eg går ut frå at det er Bodvar han føler har fått «mye av sitt seksualliv utlevert» (Aftenposten 25.9.04). Til det er å seie at Bodvars biseksualitet har vore avslørt langt tidlegare, og seinast faktisk av Jan Erik Vold som i 1993 redigerte Bodvars tre prosabøker, deriblant den Sigurd Bodvar i 1953 skreiv under psevdonymet Bjørn Balder.

Som redaktøren av Prosa skriv, var det ei heilt anna sak å kople homofili til den biograferte i ei bok på 1950-talet. Derimot kan halvkveda viser òg verke spekulative eller avslørande, slik som når til dømes Sigurd Hoel i si tid kalla frontfiguren i Mot Dag-krinsen, Erling Falk, for ein asket heilt utan behov for kvinner. Då burde ein biograf vere villig til å prøve å finne ut kva som ligg gøymd i eit slikt utsagn. Det gjer ikkje Trygve Bull i boka Mot Dag og Erling Falk i 1955. Rett nok skriv han at Erling Falk hadde ei sterk morsbinding, som kunne vere litt av forklaringa på at kvinna synest å ha uteblitt i livet hans, men legg for sikkerheits skuld til: «Der forelå iallfall ikke noe som helst i hans opptreden eller vesen som pekte hen på inverterthet av noen art.»

Dette var i 1955, og ein ny biografi ville truleg gå lenger. (Kvifor er det ingen som skriv om Erling Falk?) Ein annan politikar, Martin Tranmæl, blei «avslørt» som homoseksuell av Bjørn Gunnar Olsen i 1991. Men etter kort å ha nemnd dette i innleiinga, gjer ikkje biografen noko meir poeng ut av dette seinare i boka – altfor lite, særleg når tittelen på biografien er Tranmæl og hans menn. I dette tilfellet var media og kritikarane dei mest pågåande, og gjorde store oppslag om den homoseksuelle Tranmæl, noko som kan tyde på ein litt for prippen biograf.

Om vi innrømmer det eller ikkje, blir vi prega av kontakten med våre nærmaste. Dei er med å på å forme oss. I mange biografiar har vi sett kor vanskeleg det er å ta opp seksualiteten til den biograferte viss den avvik frå det «tradisjonelle», viss personen ikkje er gift. Då skal ein liksom beskytte privatlivet. Når eit menneske i årevis bur i lag med ein annan person av same kjønn, må dette vere med i ein biografi. Det er derfor god grunn til å kritisere Marit Lange som i kunstnarbiografien Harriet Backer (1995) ikkje tek opp Backers årelange sambuarskap med Kitty Kielland. Ein mindre prippen biograf er derimot Marianne Terjesen i Kitty Kielland. Et portrett (1999), som diskuterer forholdet mellom dei to malarinnene, og kjem fram til at dei budde saman av praktiske grunnar. Det kan så godt vere, men ein kan likevel ikkje – som Marit Lange – heilt oversjå den viktige rolla ein slik nær vennskap har i ein persons liv, både når det gjeld privat og kunstarleg utvikling og utfalding.

I 1986 kom det ut ein biografi om Sven Elvestad, alias Stein Riverton, skriven av Odd M. Syversen og med tittelen ...så gikk det sånn passelig skjevt. Her var tittelen antakeleg ikkje meint å vere tvetydig, jf. Arne Bang-Hansens ærlege sjølvbiografi frå året før: Fra mitt skjeve hjørne. Men ikkje desto mindre blir den berømte krimforfattaren her «outa» som homse. I ein fortvila periode betrur Elvestad seg til broren, som reagerer med sinne, slår han ned, sparkar han og skrik: «Er du homo? Ditt fordømmade svin?» Deretter prøvde Elvestad å ta livet av seg, men blir redda av Herman Wildenvey og Nils Kjær. Dei trøysta han og sa at det var no ikkje så farleg dette med seksualiteten, men for Elvestad sjølv blei det sjølve spørsmålet om to be or not to be. Episoden speler for så vidt ei viktig rolle i boka, likevel blir ikkje temaet skikkeleg følgd opp. Det var angsten for livet som gjorde at Elvestad drakk seg i hel, så vidt fylt 50. Vi kan berre ane kva for spor den seksuelle legningen har etterlate seg i Sven Elvestads liv og verk. Biografen er dessverre altfor prippen. I slike tilfelle må det klart at homoseksualitet ikkje berre høyrer privatlivet til.

I ein biografi må derfor alle sidene ved forfattaren vere med, også den seksuelle. Det er jo også ein del av livet. Det er to minst måtar å nærme seg den biograferte på, begge er viktige: liv og verk, korleis vedkommande levde og korleis han/ho skreiv. Altså må vi sjå på samanhengen mellom det levde liv og det skrivne liv. Klart vi skal skilje mellom forfattar og forteljar, mellom liv og verk, men det er ikkje heilt tilfeldig kva ein forfattar skriv om, og nettopp gjennom temaet i teksten kan vi om mogleg utdjupe forståinga av og tenkemåten til den aktuelle forfattaren. Slik har Espen Håvardsholm sikkert tenkt då han skreiv biografien Mannen frå Jante om Aksel Sandemose i 1988. Der prøver i alle fall biografen å analysere det homoseksuelle motivet hjå Sandemose, men berre til ein viss grad. I 2004 blir Sandemose sitt liv fullstendig blottlagt i ein ny biografi av sonen Jørgen Sandemose, utan at eg dermed har sagt at eg synest det er ein god biografi. Barn bør i prinsippet ikkje skrive biografiar om sine foreldre, sjølv om Sven Oluf Sørensens bok om faren Søren. Henrik Sørensens liv og kunst (2003) er eit gledeleg unntak.

Når motivet går såpass ofte igjen som i Aksel Sandemoses tilfelle, er det heilt nødvendig å prøve å finne ut kva som ligg bak eit slikt bevisst val frå forfattarens si side. Det gjer ikkje Edvard Hoem i sin biografi Nordahl Griegs liv frå 1989. Hoem nemner ikkje med eitt einaste ord at Nordahl Grieg i periodar var svært så oppteken av homoseksualitet, og kva årsaka kunne vere, mellom anna i Moskva-delen av romanen Ung må verden ennu være. Denne mangelen med biografien blei også indirekte kommentert av fleire kritikarar, til dømes av Bjørg Jønsson i Aftenposten (8.1.90) og Svein Krogvig i Nationen (29.1.90). Boka er såleis eit døme på ein prippen biograf som er selektiv når det gjeld å vektleggje tema som Nordahl Grieg er oppteken av.

For ein biograf som ønskjer å gripe spennvidda i eit menneskesinn, skulle ein forfattars måte å behandle vesentlege tema på vere like relevant som forfattarens liv. Det hevdar Toril Moi i ei svært kritisk bokmelding av Janneken Øverlands biografi Cora Sandel (1995), som Moi nettopp har kalla «Livet uten verket». Toril Moi etterlyser også ei meir inngåande forklaring på Cora Sandels beundring og sverming for den biseksuelle franske forfattaren Colette, og meiner at det faktisk berre er forfattarskapen som kan fortelje oss noko interessant om Colettes verkelege rolle og inspirasjon for Cora Sandel. Moi saknar rett og slett svar på «spørsmålet om Sandel muligens var mindre ‘straight’ og heteroseksuell enn dominerende ideologi gjerne vil ha det til». Sjølv om det biografisk sett skulle vere klart at Sandel ikkje hadde eit einaste seksuelt forhold til ei kvinne, ville «(e)n mer litterær innrettet biografi kunne tillate seg å se nærmere på seksualiteten i tekstene til Sandel for om mulig å belyse dette gåtefulle emnet» (Bergens Tidende 16.12.95). Noko av det same ville Toril Moi kan hende sagt om Ingar Sletten Kolloens biografi om Tor Jonsson, Berre kjærleik og død (1999). Når ein har med ein så tydeleg disharmonisk og kjærleikssplitta diktar som Tor Jonsson – morsbinding, mislykka forhold til kvinner, impotens, sjølvmord osv. – er det overraskande at biografen ikkje går til sjølve tekstane for eventuelt her å finne ut meir om korleis den fragile poeten uttrykkjer lengslane sine. (Jf min artikkel i Syn og Segn 4/01.)

Ei av oppgåvene til ein biograf bør vere å utvide forståinga av den biograferte, ikkje å redusere den. Biografien om Tor Jonsson er skriven fordi han er kjend for oss som forfattar, og då må vi gå granskande inn i den litterære tekstheimen, og lese og analysere det forfattaren skriv, det vedkommande er oppteken av. På denne måten vil den biograferte forhåpentlegvis framstå meir tydeleg for oss.

Ein overraskande lite prippen biograf er Lars Roar Langslet i sin biografi om Ludvig Holberg: Den store ensomme (2001). Med minimal basis i Holbergs tekst spør Langslet i eit eige kapittel om «Homofil dragning?», der han vurderer att og fram om kanskje Ludvig Holberg var litt skeiv. Biografen stiller alle moglegheiter opne, men slikt er vanskeleg å vite i samband med Holberg, som var aseksuell – fordi han visstnok leid av kryptorkisme, dvs at testiklane ikkje var ramla ned i pungen. Litt på sida kanskje, men utviklinga stoppar og den seksuelle legningen forblir på eit pre-pubertalt stadium. Hovudpoenget for Langslet er at dette må vere med i biografien, fordi det kan vere eit vesentleg moment for betre å forstå Holbergs sinn og psyke. «Vi stilte et spørsmål – og fant ikke noe svar,» konkluderer Langslet med i det nemnde kapitlet. Ein biograf skal stille mange nærgåande spørsmål.

Det er vel ingen som vil kalle Jens Bjørneboe for prippen, og hans biseksualitet var antakeleg kjend av mange før Fredrik Wandrup gav ut biografien Jens Bjørneboe (1984). Likevel synest nevøen Sven Kærup Bjørneboe i sitt familieportrett av Onkel Jens (2001) å vilje redusere onkelens biseksualitet til noko «påtatt». Kærup Bjørneboe meiner også at Jens Bjørneboes eventuelle homoseksualitet ikkje har nokon som helst betydning for forfattarskapen hans. Ein heller merkeleg påstand særleg når homoseksualiten som motiv går igjen i store delar av Bjørneboes verk.

Når det gjeld Jens Bjørneboe, er det å håpe at arvingane hans ikkje lenger viser seg pripne, men let publikum få innblikk i Bjørneboes eigen 100 siders etterlatne sjølvbiografi, som han gav tittelen Med horn og hale.

Likevel er det ikkje slik at ein sjølvbiografi nødvendigvis fortel sanninga om ein person, like lite eller like mykje som ein biografi gjer det. Ein (sjølv)biografi er eit selektivt utval av opplysningar om ein person. Den autorative biografien eksisterer ikkje; den vil alltid vere basert på meir eller mindre upålitelege kjelder som til dømes brev eller dagbøker, der personen som oftast har tenkt nøye gjennom kva han/ho skriv. Med dette i tankane er det vidare vår sak – som biografar eller kritikarar – å tolke og analysere kva dette fortel oss om forfattaren eller kunstnarens sinn og vesen, om mennesket bak verket og om sjølve verket.

 

   
forrige side
© Prosa - Faglitterært tidsskrift. Utgitt av Norsk faglitterær forfatter- og oversetterforening.
Uranienborgveien 2 - 0258 Oslo. Tlf.: 22 12 11 58 - Faks: 22 12 11 50. E-post: halvor.fosli@nffo.no