Prosa 3-2003: Bokessay

Finn Tveito

Når festen er over

Korleis skal me feira dei som set spor etter seg? Korleis skal me visa takksemda vår? Dersom viktige livsverk aldri blir feira, vil det i praksis vera som å ikkje setja pris på den store innsatsen som har vorte lagt ned. Feiringa er så å seia turvande for at me skal halda opp trua på at det me driv med er viktig. Det er ein seremoni som stadfestar dei verdiane som rår i eit gitt miljø. Dessutan styrkjer det samkjensla til deltakarane.

Dei fleste som fyller 60 eller 70, blir feira på ein eller annan måte, ofte med festar av ulike slag. Men festen har den ulempa at han tek slutt. Dermed blir markeringa berre ei enkeltståande hending som etter kvart glir over til å bli eit minne, og før eller seinare gløymt. Derfor er det freistande å laga eit festskrift for personar som fortener det. Ei slik bok vil kunna gi eit litt meir varig minne om jubilanten og det miljøet han har vore ein del av.
Dei sosiale, institusjonelle og seremonielle sidene ved festskriftet er viktigare enn innhaldet. Ein artikkel i eit festskrift kan om nødvendig skrivast på særs kort tid, gjerne i form av ei helsing eller eit kort minne om noko ein har opplevd saman med jubilanten. Det er vanskeleg å stempla ein slik artikkel som mindre god eller direkte dårleg, for den typen kvalitetsvurderingar er nærmast irrelevante her. Det viktigaste er å vera med på den feiringa som vener og kollegaer legg opp til. Dette gjer festskriftet til eit interessant studieobjekt. Ved å lesa slike publikasjonar kan me få innblikk i miljø som elles ville ha vore nokså lukka for oss. Me skjønar kva slags relasjonar som finst der, kven som kjenner kven, og ikkje minst kva slags verdiar som dominerer. Ofte får me innsikt i kva mytar som er viktige for sjølvforståinga til dei ulike aktørane.
Dei festskrifta eg vil sjå nærmare på her, høyrer alle til den same sfæren av samfunnslivet, nemleg det litterære feltet, som det har vorte vanleg å kalla det etter boka til sosiologen Pierre Bourdieu (Les Règles de l’art. Genèse et structure du champ littéraire, 1992, svensk omsetjing 1999). Bourdieu viser at utviklinga av den intellektuelle som figur og type var sterkt prega av det som skjedde i kulturlivet, og særleg blant forfattarane. Det er ikkje tilfeldig at det var ein forfattar, Émile Zola, som stod fram med sitt «j’accuse» i 1898. Det frie, autonome litteraturfeltet vart ein modell for den måten dei intellektuelle kom til å opptre på.
Litt av denne historikken er nok med oss i dag òg. Det er alltid viktig å vita kva forfattarane meiner i ulike spørsmål – ser det ut til. Om forfattarane verkeleg seier viktig ting, er ei heilt anna sak. Poenget mitt er berre at publikum ventar at forfattarane skal seia noko viktig, sidan ein reknar med at dei har innsikter som andre manglar. Det litterære feltet er såleis prega av ei lang rekkje med forventningar og mytar, og det er få stader dette kjem så tydeleg til uttrykk som nettopp i festskrifta.
No er ikkje alle dei sju festskrifta som eg vil ta for meg, skrivne til forfattarar. Strengt teke er det berre minneskriftet til avdøde Ola Bauer som omhandlar ein «rein» skjønnlitterær forfattar. Visst er også Olav Angell, Kjell Heggelund og Georg Johannesen skjønnlitterære forfattarar, men dei har i tillegg gjort mykje anna, det er tale om alt frå omsetjing til undervisning på universitetet, frå essayskriving til forlagsverksemd, litteraturhistorieskriving og arbeid med tidsskrift. To av desse festskrifta er laga til professorar i allmenn litteraturvitskap, nemleg Irene Iversen og Arne Melberg. Den sistnemnde har også skrive skjønnlitterært, men det blir det faktisk ikkje sagt noko om i festskriftet. Sistemann i utvalet vårt er forlagssjefen i Det Norske Samlaget, Audun Heskestad.
Mi handsaming av dette materialet har ein del openberre manglar. Den viktigaste er at eg ikkje har sett på festskriftsjangeren i eit historisk ljos. Det har opplagt skjedd store endringar i uttrykksmåte og innhald opp gjennom åra. Berre sidan det monumentale festskriftet til Francis Bull på 70-årsdagen i 1957 har det skjedd mykje. For å få eit overblikk over den sjangermessige historia, burde eg ha sett nøye på visse retoriske verkemiddel som er sentrale i festskriftdiskursen, til dømes panegyrikken. Eg har avgrensa meg til å prøva å spora opp meir allmenne trekk ved dei aktuelle publikasjonane, der eg ser på kva som blir uttrykt om litteratur, både når det gjeld sentrale omgrep som blir nytta, populære mytar som sirkulerer, ulike verdiar og haldningar, og kva som blir sagt om det norske, litterære feltet.

Den gylne fortida
Lat oss aller først sjå litt på kva tidsplan som kjem til uttrykk i festskrifta. Kvar plasserer artikkelforfattaren seg i høve til jubilanten? Det mest slåande er det skarpe brotet mellom samtida og den tida som artikkelforfattaren skriv om. At det som regel berre har gått få år sidan det me kan kalla den gylne fortida, spelar lita rolle her. For det er ikkje talet på år som er viktig, men den måten fortida blir evaluert på verdimessig. Artikkelforfattaren skildrar ei absolutt fortid, det er ei fortid som er definitivt avslutta, og som blir forstørra og idealisert.
Me har eit godt døme på ei slik absolutt fortid i det Tor Obrestad skriv om Kjell Heggelund. Obrestad minnest den optimismen som mange forfattarar hadde ved utgangen av 1960-talet. Dei trudde fullt og fast at det litterære handverket ville vinna fram til slutt, og at det skulle manifestera seg i ljosande bøker. Diverre var det andre krefter som erobra marknaden og det kollektive medvitet, nemleg det Obrestad kallar antikunst, jåleri og det utvendige. Om analysen av tida frå 1968 til 2002 er rett, skal ikkje drøftast her. Det mest interessante i mitt perspektiv er den idealiseringa som pregar omtalen av fortida. Obrestad minnest nokre år der han og jubilanten var særskilt aktive i det litterære feltet, og der trua på kva litteraturen kunne makta var stor. Når Obrestad ser attende på den mytologiserte, absolutte fortida, synest han at draumane og visjonane frå den tida blir så vakre at han får lyst til å karakterisera den etterfølgjande utviklinga som eit «jag mot avgrunnen». Obrestad blir ein nostalgisk historieskrivar med klart apokalyptiske trekk. I hans auge skuldast det påståtte jaget mot avgrunnen at verda ikkje har teke tilstrekkeleg omsyn til dei verdiane og haldningane som var på moten i den heroiske tida på 1960-talet.
Når desse menneska prøver å skoda ut mot verda, ser dei berre sitt eige spegelbilete, ikkje verda.
Reint allment kan me seia at festskriftartiklar blir særprega ved at dei er skrivne etterpå, etter at noko viktig skjedde. Dette «viktige» dreiar seg i dei aktuelle festskrifta særleg om oppdaginga av avantgarden, politiseringa av kunsten og framveksten av nye litterære former. Sidan alt blir sett frå utsiktspunktet til eit tilbakeskodande, subjektivt medvit, kan me ikkje venta å få noka brei og god innføring i den omtalte epoken. Festskriftet blir eit minnealbum der deltakarane får høve til å minnast den tida då det viktige skjedde, den gongen dei lærte noko viktig, den gongen dei hadde samkvem med den personen som alle i dag strøymer til for å gratulera.

Ekko frå ein smell
Det minnepreget som me finn i dei fleste av desse festskrifta, med artikkeltitlar som «Memorabilia» eller «Två minnesbilder och ett citat», blir ekstra tydeleg i Bauers bok, som er skriven etter at den feira forfattaren er borte. Ola Bauer døydde i 1999, nær 56 år gamal. Boka om han er strengt teke ikkje noko festskrift, men eit minneskrift.
Det er lett å sjå at Bauer har etterlate seg eit sterkt sakn hos dei som kjende han. Dette saknet er det ingen grunn til å tvila på, for det kan lesast direkte ut av det alvoret som artikkelforfattarane viser. Men den kjenslemessige atmosfæren treng ikkje å hindra oss i å sjå litt på korleis hyllesten til den avlidne forfattaren blir utført på. Det aller mest slåande ved artiklane i Bauers bok er den konsekvente metaforikken, der fleire forfattarar tyr til ord som peikar mot dynamitt og våpen. I føreordet blir debutromanen til Bauer framstilt som ei sprengladning av ein roman, med etterfølgjande detonasjonar. Bauer var ein bas som sprengde i norske fjell, men ein kunne aldri vita kvar smellen kom neste gong. Han ropte aldri varsko her.
Denne metaforikken høver for så vidt godt saman med romanane til Bauer. Hovudpersonen i Løvetemmersken seier til dømes: «Min stil er ikke antydninger, min stil er å eksplodere eller brenne inne». Bauer kan ifølgje Erland Kiøsterud karakteriserast som ein språkleg artillerist. Her må det leggjast til at det er ein nær samanheng mellom fiksjon og liv i dette tilfellet, sidan Bauer likte å leva på ein utsett måte. «Å skrive var å utsette seg», seier Kiøsterud.
Det råe og eksplosive preget ved språket til Bauer er eit faktum, det kan kvar og ein kontrollera ved å slå opp i ein av romanane hans. Men eg vil leggja til at understrekinga av det råe språket har ein tendens til å gli over i det mytiske og romantiske. Espen Haavardsholm skriv at livsvegen til Ola Bauer dreiar seg om ein mann som aldri sluttar å gå i nærkamp med språket, som slåst for å gjera det naknare og råare, og «som kjemper for å skjære bort alle forsiringer, all pynt og alt juks». Dette vil eg kalla eit idealistisk syn på språket. Jamvel om Bauer brukar eit rått og direkte språk, vil ikkje det seia at han unngår forsiringar og retoriske verkemiddel. Han må ta i bruk ei mengd verkemiddel for å forma til eit uttrykk som illuderer råskap og eksplosivitet. Bauer er ein medviten språkkunstnar som nyttar like mange triks og like mykje pynt som det andre prosaforfattarar gjer. Den skrivande er tvinga til å omgi seg med verbal, retorisk pynt for i det heile å kunna uttrykkja seg.
Haavardsholm ser ut til å tru på myten om eit opphaveleg, primitivt naturspråk som ein forfattar kan nå inn til viss han berre har den rette villskapen i seg og arbeider hardt nok. Det er draumen om eit språk som enno ikkje er smitta av kulturen, av samfunnet, eller av sivilisasjonen: Eit reint, nake og autentisk språk. Sjølvsagt er det berre ein draum å tru at det finst eit slikt språk.
Denne draumen kan skimtast mellom linene hos nesten alle som skriv om Bauer. Dei ynskjer å få del i noko som forsvann med han. Kva det var som forsvann? Krafta, energien, eksplosiviteten, villskapen. Ved å bruka så mange sprengingsmetaforar får artikkelforfattarane på symbolsk vis overført detonasjonen til si eiga tid. Dei sørgjer over at skytebasen er borte, og kan ikkje gjera anna enn å omtala smellen. Og det å omtala smellen er definitivt ikkje det same som sjølv å fyra av ei salve. Dersom det hadde vore rikeleg med litterære artilleristar rundt dei, ville det vore unødvendig å sørgja over Bauer på nett denne måten. Dei erkjenner kanskje at dei sjølve har mist det dei hadde av sprengkraft. Det er derfor dei lagar eit vakkert minneskrift som kan spreia ekkoet frå den store smellen, ekkoet frå den tida då det enno var mogleg med den typen detonasjonar.

Myten om kultforfattaren
Eit festskrift har ein tendens til å spreia etablerte mytar, og laga nye. Ein av desse mytane er den som dreiar seg om den marginale, miskjende og subversive avantgardeforfattaren. Det ville ikkje teke seg bra ut om etablerte litteratar tok til å så tvil ved denne myten. Svært mange av dei treng nemleg denne myten for å halda ved like eit bestemt bilete av seg sjølve, både enkeltvis og som generasjon. Analysar av prosessen frå det tidspunktet nyvinningane oppstår og til dei blir konvensjonar og godtekne av etablissementet, er sjølvsagt fråverande i desse festskrifta.
Fredrik Wandrup skriv seg klart inn i dette mytiske landskapet med ein artikkel som har tittelen «Angell som norsk kultforfatter». Alt då han hadde lese Dig. Fem stadier frå 1970 fann Wandrup ut at han måtte plassera Olav Angell som kultforfattar i det litterære universet sitt, «side om side med coole og jazzinfluerte språkmusikere som Axel Jensen og Jan Erik Vold». I tillegg til den lokale krinsen av kultheltar, får Wandrup etter kvart del i myten om tilsvarande amerikanske figurar, nemleg William Burroughs og Allen Ginsburg, med fleire. På 1980-talet intervjua han både dei amerikanske poetane og Angell, og Angell var til alt overmål den som tok seg av gjestene frå USA då dei vitja Noreg. Ved å minnast sentrale hendingar frå den tida, klarar Wandrup å naska til seg ein bit av auraen som omgir dei såkalla kultforfattarane. Litteraturen fungerer her som ei samling med populære mytar, der kvar og ein kan gå inn i den myten dei likar best. Wandrup syner kva slags mytar han sjølv er glad i, og har elles ingenting å seia til lesaren.
Visst er det slik at litteraturen alltid har hatt eit stort innslag av mytar, og elles gjer bruk av desse mytane til ulike formål, men det gir oss ikkje rett til å redusera litteraturen til rein myteskaping. Myten er enkel, stilisert og forlokkande. Det litterære verket har mykje vidare siktemål. I motsetnad til det myten maktar, kan lesinga gi ein fylde på det intellektuelle planet, og føra fram til viktige erkjenningar om det samfunnet me lever i. Når Wandrup på indirekte vis presenterer litteraturen som ei samling med mytar, og også skriv seg sjølv inn i eit mytisk landskap som er fylt med kultheltar, viser han at han enno ikkje har oppdaga kva litteraturen kan makta, eller kva litteratur er.
Olav Angell blir diverre fanga av det garnet som den myteomtåka tabloidjournalisten legg over litterær verksemd. Men forfattarar, til liks med andre kulturarbeidarar, er samstundes avhengige av slike journalistar for å få blest om det dei driv med. Det er ein naudsynt, men ulukkeleg kompaniskap. Kva slags spenningar som finst mellom forfattarar og journalistar, er det visst ingen som har granska. Mange er klare over kva mekanismar som rår i det litterære feltet, det er berre det at dette ikkje kan dokumenterast og synast fram. Svært få av aktørane vil sjå det som nokon føremon at myteproduksjonen i det litterære mikrouniverset blir avdekt.
Det einaste den vanlege litteraturkonsumenten bryr seg om, er resultatet av det som har skjedd: Den ferdige boka, intervjuet med forfattaren i avisa. Avislesaren ber om å bli informert om kva forfattaren har på hjarta, og han går med opne, glødande auge inn i det mytelandskapet som forfattaren og journalisten i fellesskap rissar opp i klare konturar, og med vakre, tiltrekkjande fargar.

Den biografiske illusjonen
Mange festskrift kan lesast som kollektive, retrospektive forteljingar. Eit miljø minnest sitt eige opphav og utvikling. Det ser ut som om det handlar om éin bestemt person, men forteljinga om det enkelte livslaupet er ofte berre eit påskot for å greia ut om erfaringane og triumfane som ein heil generasjon har opplevd. Retrospeksjon blir nytta som verkemiddel for å vekkja til live den entusiasmen og den intensiteten som har forsvunne i løpet av åra etterpå.
Eg skal koma attende til dette kollektive sorgarbeidet om litt. Først høver det å sjå litt på det biografiske innslaget som mange festskrift har. Det er interessant å merka seg at det er minst av slikt stoff i festskrifta til dei to litteraturprofessorane Iversen og Melberg. Viss me skulle dømt ut frå desse to bøkene, kunne me trudd at professorar ikkje har noko livslaup i det heile, og at dei aldri har gjort anna enn å forska og undervisa. Men her må me hugsa på at det faktisk er slik dei akademiske festskrifta plar vera.
Festskriftet til Audun Heskestad har også lite biografisk stoff, berre nokre heilt summariske opplysningar. Hos han er det yrkesutøvinga som er viktigast, det vil seia forlagsverksemda, og understrekinga av at det er tale om ein «nestor i faget». Diverre seier boka ingenting om den måten eit forlag blir drive på i dag, kva strategiar dei har i utgivingspolitikken sin, om det litterære kjem i konflikt med det kommersielle, og liknande. Dette festskriftet blir i staden fylt med tilfeldige fakta og anekdotar om karakteren Heskestad. At den første teksten er skriven av kultur- og kyrkjeministeren, gjer ikkje boka meir spennande.
Det er i festskrifta til forfattarane at det biografiske verkeleg står sentralt. Dei skjønnlitterære forfattarane vedgår at dei har levd, og erkjenner at andre også har gjort det.
Dei biografiske opplysningane kan vera interessante for dei som kjenner dei aktuelle forfattarane, eller som er opptekne av dei enkelte forfattarskapane. Også som kjeldestoff for framstillingar av ein bestemt epoke i norsk litteratur kan slike opplysningar ha verdi. Det er viktig å få dokumentert for ettertida korleis desse forfattarane levde, kva interesser dei hadde, kven dei samarbeidde med, etc.
Når det er sagt, vil eg peika på uheldige sider ved å leggja mykje vekt på det biografiske stoffet. Me bør iallfall vera klare over kva slags narrativ som nødvendigvis blir skrivne i slike samanhengar. Det mest sjenerande er den sterke opphavsmyten: Livslaupet blir presentert som ei reise, ei overfart frå barndommens rike, gjennom læretid og mogning til suksessane midt i livet. Sosiologen Bourdieu synest det er uheldig å forklara ein karriere eller eit liv som ein unik serie med suksessive hendingar, utan andre samanknytingspunkt enn eit subjekt og eit namn. Forfattarlivet blir gjerne presentert som ein avrunda heilskap, med koherens og retning. Det skrivne verket blir forstått som uttrykk for ein samla vilje eller subjektivitet, og denne viljen viser seg alt i dei første livserfaringane. Bourdieu etterlyser analysar av det sosiale landskapet som forfattaren går gjennom, det vil seia det rommet eller feltet som forfattaren utfaldar seg i. Ei gransking av lover, kodar og makttilhøve som er verksame i dette rommet, ville vore svært nyttig for arbeidet med å skjøna den måten litteraturen fungerer på i samfunnet.
Ein konsekvens av den biografiske, retrospektive metoden er ei naiv tru på at alt har ei forklaring. Kjell Heggelund blir av intervjuaren Jan H. Landro tvinga til å reflektera over når interessa for klassisk litteratur vakna i han, kva strengjer det slo an hos han, kva følgjer det fekk for skrivinga hans, og reint allment kva som var opphavet til hans «språklige følsomhet og bevissthet». Sjølv om dette er eit innhaldsrikt og til dels interessant intervju, har eg likevel inntrykk av at Heggelund har vorte råka av ein kausalitetsmani som ikkje står særleg godt til hans måte å tenkja på og uttrykkja seg på.
Når det er ei rekkje med enkeltpersonar som presenterer det biografiske stoffet, blir resultatet nokså merkverdig. Boka om Olav Angell inneheld mange artiklar av denne typen. Dei opnar med formuleringar som «Det var andre tider, Olav, den gangen da ...», «Høsten 1982 bodde Olav noen uker på Skagen for å skrive», «Olav traff jeg første gangen på Bagatelle», «Jeg har kjent Olav siden siste del av femtiårene», etc., etc. Slike biografiske snapshots har liten verdi for andre enn jubilanten og venene hans. Det vitnar om eit kollektivt behov for å minnast ei tapt tid med poesifestivalar, hedonistisk livsførsel, pulserande jazzkveldar og nyskapande tidsskrift. Festskriftet blir i slike tilfelle ikkje berre ei feiring og ein fest, men vel så mykje eit post-festum, ein retrospektiv elegi over dei festane – i vid meining – som ein heil generasjon var med på, og denne elegien blir ført i pennen av den same generasjonen, frå eit meir eller mindre posthumt utsiktspunkt.
Festen er definitivt over.

Glansen frå adjektiva
Om ikkje festskrifta kan presentera fullstendige biografiar, vil mange av særtrekka ved biografisjangeren likevel klinga med. Det ser me ikkje minst i hangen til å dokumentera kva karaktertrekk jubilanten har. Kjell Heggelund blir framstilt som mentoren, «Den forstandige hjelperen», som éin artikkel har som tittel. Olav Angell er den hardt arbeidande, mangslungne poeten og omsetjaren, den «propre rebell», som Per Qvale kallar han. Ola Bauer er den hudlause (!) forfattaren på leiting etter eit nake og rått språk. Jamvel om slike karakteriseringar gir ein viss informasjon om personen det gjeld, vil dei samstundes verka tilslørande. Adjektiva blir for mange og vakre, og det forfattaren arbeider med, blir litt for banebrytande og nyskapande. For å visa kor panegyrisk ein norsk forfattar kan bli i omtalen av ein annan forfattar, tek eg med eit sitat frå ei artikkelsamling som langt på veg er eit festskrift, det dreiar seg om det Einar Økland seier om Jan Erik Vold i boka Jan Erik Vold og Jan Erik Vold (redigert av Ole Karlsen, LNU/Cappelen, år 2000): «Jan Erik Vold er ikkje berre musikalitet, ikkje berre innsikt, han er det store samanførande pluss, støtt humant i sin karakter, men aldri sjølvsagt».
Når norske forfattarar omtalar kvarandre, har prosaen ein tendens til å gli over i dityrambar eller tilsvarande eksaltert patos.
I dei sju festskrifta våre kunne eg ha funne utsegner som er på høgd med prosadityramben til Økland, men av diskresjonsomsyn lèt eg det vera. Dessutan er det unødvendig å visa med sitat at festskriftartikkelen har lett for å gli over i det pompøse og latterlege. Det er nærmast eit kjenneteikn ved sjangeren. Omtalen av livslaupet til jubilanten blir for mytologiserande og panegyrisk til at me kan ta det heilt alvorleg. Eg håpar berre at det ikkje går til hovudet på jubilanten. Når dei høgstemde formuleringane heng og dirrar i lufta, og når vener og kollegaer framleis er omtåka av hyllingsorda dei har retta til jubilanten, i skrift eller tale, vonar eg at hovudpersonen har vit til å lura seg unna utan at nokon ser det.

Myten om modernismen
Mykje av det kollektive sorgarbeidet som blir utført i desse festskrifta, krinsar kring omgrepet modernisme. Det er all grunn til å handtera dette omgrepet med varsemd, og ikkje gi det nokon fasttømra, endegyldig definisjon. Modernismen var eit slags kunstnerisk Big Bang som hadde den store tida si i Europa frå 1910 til 1930. Det var eit særs mangfaldig fenomen med krefter og tendensar som følgde ulike banar. Nokon fellesnemnar for alt som skjedde, er det vanskeleg å finna. Me har berre nokre utydelege kriterium for det som kan kallast modernistisk litteratur, og dei kan dreia seg om ei særeiga angsfylt livshaldning, moderne emneval og nyvinningar i formspråket. Henning Howlid Wærp seier litt om dette i artikkelen «Norges andre modernisme-debatt» i boka om Heggelund.
I denne boka står det elles ein dialog mellom Kjell Heggelund og Georg Johannesen, det er ein samtale frå 1969 om modernistisk lyrikk. Denne samtalen er prega av eit reflektert og nyansert syn på modernismen. Johannesen seier til dømes at modernistisk lyrikk er alminneleg lyrikk som står i ein historisk samanheng med all tidlegare dikting. Heggelund har det same historiserande perspektivet, og ser ingen grunn til å gjera modernisme til noko absolutt omgrep med presis definisjon. Ein annan stad seier Heggelund at han har stor avstand til ord som modernisme, barokk og klassisme. Han synest det er betre å tala om fleire ulike modernismar enn om éin, samla Modernisme.
Ja, det er fornuftig å sjå modernismen i ljos av historia. Då vil me finna ut at avantgarden var like mykje prega av fortida som det tidlegare kunstretningar var. Avantgarden ville riva ned det tradisjonen bar med seg, men var samstundes avhengig av det dei ville bryta med. Dei meinte at etablert kunst var utsett for sterk slitasje, men etter kvart skjedde dette i like stor grad med avantgarden sjølv! Nyvinningane vart repeterte så ofte at dei vart til konvensjonar, og mykje av sprengkrafta forsvann. Den opphavelege subversiviteten vart dempa ned i same takt som avantgarden utvikla seg til å bli tradisjon. Brot med konvensjonane vart sjølv til konvensjon.
Dei som høyrer til avantgarden i dag, eller som forsvarar han mot alle forsøk på problematisering og refleksjon, har som regel berre ein avantgardistisk positur i det dei gjer, dei mimar subversive haldningar, og lengtar attende til ei tid då det enno var mogleg å provosera dei etablerte institusjonane. Slike provokasjonar er det vanskeleg å utføra i dag, mellom anna fordi svært mange av avantgarde-tilhengjarane har sitt daglege arbeid i dei same institusjonane. Dei har alt å tena på at avantgarden blir omtalt i mytiske vendingar og omgitt av kultus, og på at ein unngår reflekterte, historistiske innfallsvinklar.
Det interessante med dei aktuelle festskrifta er at modernistane Heggelund og Johannesen er mykje meir reflekterte i omgangen med modernisme-omgrepet enn det kommentatorane deira er. Dette kjem særskilt godt fram i føreordet til Bordsanger, festskriftet som er laga til Georg Johannesen. Dei som har signert føreordet, nemleg Amund Børdahl, Sissel Høisæter og Bjørn Kvalsvik Nicolaysen, har sett det som eit «subversivt poeng» å samla skribentane av dette festskriftet kring modernismen, «denne litterære retninga som så ofte er blitt frådømt livet dei siste par tiår». Me bør sjølvsagt ikkje døma modernismen nord og ned, men visa interesse for han med eit balansert, historiserande perspektiv. Men det ser ikkje ut til at Børdahl, Høisæter og Kvalsvik Nicolaysen har noko historiserande blikk, for den haldninga dei har til modernismen, er framfor alt prega av kultus og mytologisering. Dei meiner at modernismen rett og slett er «bevaringsverdig»! Modernismen lèt seg verken knekkja eller oversjå, seier dei, for «modernismen var slett ikkje død!».
Dersom modernismen skal vernast, må det gjerast av personar som blir ein slags museumsvaktarar, eller forvaltarar. I forvaltninga av det subversive forsvinn sjølvsagt alle teikn til subversivitet. Opprør og negativitet blir noko dei lengtar etter fordi dei ikkje har slike tendensar sjølve, eller fordi vilkåra for slik motstand er mykje dårlegare i dag enn i den modernistiske gullalderen. Det er alt tretti år sidan den meksikanske poeten Octavio Paz sa at moderne kunst har byrja å mista den negative energien sin, og at negativiteten ikkje lenger er nyskapande eller kreativ. Når me har skjønt kor rett Paz har i denne analysen, blir det ekstra komisk å sjå at redaktørane av festskriftet til Johannesen insisterer på at dei er subversive berre fordi dei slår eit slag for modernismen! Som om det å forsvara modernismen i skrift eller tale i seg sjølv kan produsera negativ kraft!
Me ser eit liknande syn på modernismen andre stader i desse festskrifta òg, men ikkje så eksplisitt som i det nemnde føreordet. Det er mange nostalgiske tilbakeblikk på den tida då modernismen vart innført i Noreg – ein del tiår forseinka. Ikkje minst arbeidet med surrealismeantologien (1980) står sentralt i denne samanhengen. Når to av redaktørane av den nemnde antologien ser attende på denne tida, talar den eine om «søttitalets hemmelege motmakt» (Kjartan Fløgstad), den andre om den begeistringa ho hadde for «kunstens brudd med konvensjoner og regler» (Sissel Lie). Verken desse eller andre nostalgikarar torer å problematisera den «motmakta» dei hevdar at dei ein gong representerte. Det blir enkle og vakre forteljingar om unge, radikale litteratar som på ulikt vis stod i opposisjon til det etablerte. At dei same personane som regel fann seg godt til rette i særs etablerte institusjonar, og i praksis overtok dei verdiane som dei tidlegare kjempa imot, blir det sjølvsagt ikkje sagt noko om.
For veltilpassa, salongfähige litteratar høver ordet modernisme godt i hop med ord som opprør, negativitet, det subversive, motspråk, motmakt, revolusjon, avantgarde, etc. Ved å bruka slike ord utan atterhald og utan å problematisera dei, lukkast desse litteratane i strategien med å verna om dei mytane dei fortel om seg sjølve.
Viss nokon tek til å pirka i mytane deira, kan dei bli arge.

Helsing og heider
Eit festskrift inneheld i vår tid gjerne bidrag som er alt anna enn artiklar. Blant desse sju festskrifta kan me finna notane til ein spesialskriven jazzlåt, «A bird for Olav» av Egil Kapstad, me har ein liten teikneserie av Steffen Kverneland, og elles mange teikningar, fotografi, dikt, intervju, bokmeldingar, ei videokantate, små skodepel, med meir.
I bøkene til Angell, Bauer, Heggelund og Johannesen har hovudpersonen med eigne bidrag. Særleg i festskriftet til Heggelund er den jubilerande sterkt til stades, han fyller meir enn halvparten av boka med omsetjingar og artiklar som han har hatt på trykk tidlegare. Det blir såleis to bøker i eitt, både eit festskrift og ei samling med tekstar av Heggelund. Sidan denne jubilanten er så reflektert og intellektuell, har han ingen vanskar med å setja gratulantane i skuggen. Strengt teke kunne boka ha avgrensa seg til å berre innehalda artiklar og omsetjingar av Heggelund sjølv. Men då hadde det ikkje vorte noko festskrift.
Når me ser på dei bidraga som ikkje er skrivne av hovudpersonen, vil dei iallfall ha éin ting felles, sjølv om dei måtte vera aldri så ulike i form og innhald: Dei har alle med seg ei helsing eller ein gratulasjon, direkte eller indirekte. Festskriftet er i seg sjølv ei helsing, eller ei samling med helsingar. Dette har redaktørane av festskriftet til Arne Melberg teke konsekvensen av. Dei har spurt ein del vener og kollegaer av jubilanten om å reflektera over spørsmålet «Kva er ei helsing?». Resultatet er at 24 av dei 40 bidraga i boka krinsar rundt dette spørsmålet, medan resten omhandlar ymse litterære emne. Men all denne refleksjonen fører ikkje til viktige innsikter om fenomenet helsing, og ofte reddar «helsaren» seg i land med nokre korte kommentarar om kva han har opplevd saman med jubilanten, og så helsar han sjølvsagt så varmt som det er praktisk mogleg å få til i skrift. Det er alt.
Festskriftet til Irene Iversen er også bygt opp kring eit tema, nemleg kjærleikens institusjonar. På denne måten heidrar artikkelforfattarane det arbeidet som jubilanten har gjort for å utforska institusjonane i kunst- og litteraturfeltet.
I føreordet seier redaktørane Jon Haarberg og Anne Birgitte Rønning at kjærleiken ikkje eksisterer uavhengig av det samfunnet han blir til i. Kjærleiken utspelar seg i sosiale fellesskap som er prega av klart uttrykte normer og meir eller mindre subtile kodar. Dette er ein av dei ytterst få stadene i desse festskrifta at det blir sagt noko om den store makta som institusjonane har over menneska. Også litteraturen har sine institusjonar, seier Haarberg og Rønning: Litteraturen opererer slett ikkje i noko «estetisk vakuum». Her markerer dei avstand til den utbreidde estetikk-kultusen i faget allmenn litteraturvitskap. Denne estetiseringa er derimot sterkt til stades i festskriftet til Melberg, der det synest å vera opplese og vedteke at litteraturen har fint lite å gjera med verda og røyndommen, og der det typisk nok blir hevda at det litterære språket ikkje gjer anna enn å «presentere seg selv», som Janike Kampevold Larsen formulererer det.

Må ein festskriftartikkel vera god?
Er det naudsynt å leggja ned mykje arbeid når ein skal skriva i eit festskrift? Vel, det er lett å sjå at mange av bidraga i dei aktuelle festskrifta er skrivne på svært kort tid. Berre nokre få bidrag kan det ha teke fleire dagar å laga. Den biografiske skissa til Haavardsholm om Bauer og intervjuet til Landro med Heggelund er to døme på nokså arbeidskrevjande prestasjonar. Og sjølvsagt har alle redaktørane lagt ned eit omfattande arbeid, som dei fortener ros for.
Men for den vanlege artikkelforfattaren er det ikkje naudsynt å leggja ned mykje arbeid når han skal skriva i eit festskrift. Strengt teke er det ikkje så viktig kva som blir prenta i ein slik publikasjon. Det viktigaste er at festskriftet blir laga. Dersom artikkelforfattaren er heilt blotta for idear, kan han kanskje nøya seg med å stikka handa ned i søppelkorga si, dra opp det han tilfeldigvis finn der, og levera det vidare til redaksjonen for festskriftet. Lat oss i det minste vona at det han dreg opp frå søppelet, er ei skisse til ein artikkel, og ikkje til dømes eit bananskal.
For å illustrera kor lite seriøst ein treng opptre i slike samanhengar, vil eg bruka den mest jålete artikkelen i dei aktuelle festskrifta som døme. Det dreiar seg om Arild Linneberg som i festskriftet til Irene Iversen omtalar boka Norsk litteraturhistorie av Per Thomas Andersen (2001). Linneberg har ikkje hatt tid til å lesa heile det omfangsrike verket, og nøyer seg stort sett med å slå opp i registeret for å sjå om venene hans er komne med. Han les fort det som står om dei, han likar ikkje det han ser, og skriv så ein festskriftartikkel der han kritiserer forfattaren av verket på ein sleivete måte, utan å gjera det minste forsøk på å opptre sakleg og intellektuelt.
Dette dømet illustrerer at det i praksis ikkje finst nokon grenser for kor slurvete og pretensiøs ein festskriftartikkel kan bli. Det er vanskeleg å setja kvalitetskrav til det som skal prentast i slike publikasjonar. Anything goes. Dersom kvart einaste festskrift vart fylt opp med interessante og originale artiklar, ville mykje av vitsen med slike bøker bli borte. Hovudpersonen kunne ha kome i bakgrunnen. Når det ein sjeldan gong står ein spennande artikkel i eit festskrift, blir konteksten han står i med eitt uvesentleg. Det er elles slik at ein god artikkel har ein tendens til å forsvinna or syne når han blir prenta i eit festskrift, og han blir raskare omslutta av allmenn gløymsle enn det som ville ha skjedd viss han hadde vore med i ei vanleg artikkelsamling. Det går så lang tid mellom kvar gong det står noko spennande i festskrifta at me kan koma til å oversjå dei ytterst få artiklane som faktisk er velskrivne og gode.
Kvaliteten på slike artiklar treng ikkje vera høg for at festskriftet skal gjera nytten sin. Det lett samanraska preget og dei høgstemde formuleringane blir på merkeleg vis ein garanti for at gratulasjonane er alvorleg meinte. Den logikken som gjeld er den følgjande: Ei bok med rufsete innhald må nødvendigvis ha sitt utspring i ekte emosjonar! For nordmenn er det ikkje så nøye korleis ting blir uttrykt så lenge tanken bak er god. Inderlege tankar balanserer perfekt mot preglaust språk. Gode intensjonar veg opp for dårleg prosa.

Treng me fleire festskrift?
Er det bortkasta energi å gi ut slike bøker? Sløsing med pengar? Er det ikkje betre å lata jubilanten få ein slump pengar så han kan prenta artiklar han sjølv har skrive, slik det stundom blir gjort? Eg trur ikkje eg vil gjera meg til nokon symbolsk bøddel for festskriftsjangeren. For det første kan me ikkje krevja at alt som blir gitt ut, skal vera godt, for det ville sett heilt urimelege krav til kulturlivet. Kvifor kan ikkje forlaga få lov til å gi ut så mange uvesentlege bøker som dei berre vil? Korleis skulle det gå om forlaga vart tvinga til å berre gi ut vesentlege bøker?
For det andre spelar det lita rolle om ei vanleg artikkelsamling er utforma som eit festskrift eller ikkje. Festskriftet til Irene Iversen er nesten ei rein samling med populærvitskaplege artiklar om kjærleikens institusjonar. Det kan såleis vera vanskeleg å dra grensa mellom det som er eit festskrift, og det som er noko heilt anna. Ei artikkelsamling kan sjå ut som eit festskrift, og eit festskrift kan sjå ut som ei artikkelsamling.
For det tredje observerer eg kjølig og nøkternt at alle miljø og institusjonar har behov for å feira seg sjølve. Viss dei ikkje gjer det, risikerer dei å bli usynlege for andre, kanskje for seg sjølve òg. Og då kan dei koma til å tapa i den harde tevlinga om merksemd og løyvingar. Eit festskrift har eit visst preg av å vera ein godt kamuflert reklamebrosjyre. Marknadsføring gjennom helsingar og gratulasjonar, altså. Den enkelte artikkelforfattaren tek del i denne kampen både på vegner av det miljøet han tilhøyrer og på vegner av seg sjølv. Behovet for å feira ein ven eller kollega er det elles vanskeleg å gjera noko med. Dei som vil feira, bør få lov til det. På den eine eller andre måten. Dei som absolutt ynskjer å hosta opp pengar til slike publikasjonar, må gjerne gjera det for min del. Viss desse pengane vart brukte til noko anna, er det slett ikkje sikkert at det ville resultert i noko som var meir interessant.
Me treng for så vidt ikkje fleire festskrift, men lat meg straks leggja til at det ikkje er lett å vita nøyaktig kva det er me verkeleg treng. Me veit ikkje sikkert kva slags utsegner me treng høyra om oss sjølve, som enkeltindivid eller som samfunn. Hadde me visst det, kunne me eventuelt ha sagt at festskrifta representerte det stikk motsette av det me ynskte å vita, og så kunne me ha vinka farvel til denne sjangeren for godt, utan å ha kjensle av at det var noko verdfullt som forsvann.
Lat meg også få seia at eg ikkje ser nokon grunn til å krevja at festskriftseremonien skal vera prega av kvalitet og substans. Viss nokon ber om å få betre innhald og høgare kvalitet på festskrifta, har dei ikkje forstått kva eit ritual er. Ei helsing kan ikkje evaluerast som god eller dårleg, det er meir enn nok at ho blir oppfatta som nett det ho gir seg ut for å vera, nemleg ei helsing.
Ingen treng ta det tungt om festskrifta er relativt uinteressante. Festskriftet er ikkje det rette forumet for viktige og interessante tankar. Det viktige skriv me andre stader.

Litteratur
Angell 2002, Gyldendal, 2002, 294 s.
Bauers bok, Anne Gjeitanger og Lars Saabye Christensen (red.), forlaget Oktober, 2002, 205 s.
All denne hvithet. En bok for Kjell Heggelund, Kjartan Fløgstad, Jan H. Landro og Jan Erik Vold (red.), Aschehoug, 2002, 543 s.
Bordsanger. Dikt og prosa til Georg Johannesen på 70-årsdagen, Amund Børdahl, Sissel Høisæter, Bjørn Kvalsvik Nicolaysen (red.), Cappelen, 2001, 240 s.
Hilsen. En bok til Arne Melberg i anledning 60-årsdagen, Gyldendal, 2002, 392 s.
Kjærlighetens institusjoner. Festskrift til Irene Iversen, Jon Haarberg og Anne Birgitte Rønning (red.), Unipax, 2002, 233 s.
9.11.42. Festbok til Audun på 60-årsdagen, Det Norske Samlaget, 2002, 87 s.

 

   
forrige side
© Prosa - Faglitterært tidsskrift. Utgitt av Norsk faglitterær forfatter- og oversetterforening.
Uranienborgveien 2 - 0258 Oslo. Tlf.: 22 12 11 58 - Faks: 22 12 11 50. E-post: halvor.fosli@nffo.no