Prosa 2-2003: Bokanmeldelse

Finn Tveito

Trond Berg Eriksen: Kors på halsen

Trond Berg Eriksen:
Kors på halsen
Betraktninger om religion og vitenskap
266 sider
Universitetsforlaget 2002

Det er ofte vanskeleg å avgjera kva det er som gir ein fagtekst det særpreget han har. Er det sjangeren som er den viktigaste faktoren? Kan det henda at faget til forfattaren spelar ei rolle? Eller er det synspunkta og verdiane til forfattaren som dominerer framstillinga? Kva følgjer får det for innhaldet at forfattaren uttrykkjer seg slik han gjer?
Dette er relevante spørsmål i samband med boka til Trond Berg Eriksen (TBE). Det at tekstane har sitt utspring i førelesingar på Blindern, har sjølvsagt prega framstillingsforma. Me kan til dømes ikkje venta at kvart einaste emne som førelesaren/forfattaren streifar innom, skal bli utdjupa. At fagtradisjonen spelar inn, er sannsynleg. Idéhistorikaren kan gå fritt mellom ulike fag som til dømes filosofi, historie, religionsvitskap og litteraturvitskap, utan frykt for at kollegaene skal koma til å reagera på dei mange grensekryssingane. Like fritt står idéhistorikaren i omgangen med epokane han interesserer seg for. Det er lett å skjøna at denne surfinga på bølgjetoppane i historia har ført til påstandar om at idéhistorie er eit særskilt overflatisk fag. Etter det eg kan sjå, er dette lite relevant kritikk. Alle fag har sine sterke og svake sider, og dersom den store fridommen til idéhistorikaren fører fram til innsikter som andre fag ikkje kan gi, bør det litt summariske preget ved den typen framstillingar lett kunna orsakast. Truleg er idéhistorikaren nøydd til å gjera raske sprang i tid og rom for å kunna nå fram til dei innsiktene han er på jakt etter.
Mine kommentarar til denne boka krinsar rundt dei to siste spørsmåla eg stilte i byrjinga, nemleg kva verdiar forfattaren representerer, og korleis han argumenterer for synspunkta sine. Kanskje er det berre eitt spørsmål her, ikkje to, sidan framstillingsmåten til TBE i høgste grad pregar innhaldet og bodskapen hans. Når me granskar argumentasjonen, er me alt komne langt inn på det verdimessige territoriet.
Lat oss opna med eit typisk døme på framstillingsforma til TBE. I det siste kapitlet, «Kors på halsen», set han opp ein skarp motsetnad mellom moderne vitskap og religion. Skilnaden mellom dei to aktivitetane kan jamførast med den som finst mellom vald og kjærleik, seier TBE. Det er to heilt ulike typar erotikk som utfaldar seg: «Vitenskapenes og teknologiens erotikk er voldsmannens. Religionens erotikk er forundringens fortryllelse»
(s. 256). Mange vil truleg vera samd med meg i at det er uheldig å blanda erotikk inn i forsøket på å uttrykkja kva som er skilnaden mellom vitskap og religion. Her er det likevel ikkje samanlikninga med erotikk som i seg sjølv er uheldig, men det at teknologi og vitskap vert knytte så direkte til valdsbruk. Moderne vitskap blir assosiert med eit ravande monster som legg alt aude, medan religionen på si side tek vare på det menneskelege, og alt som dreiar seg om undring, kjensler og fantasi. Dette er diverre ikkje eit enkeltståande døme på tendensiøs kontrasteringsstrategi hjå TBE. Erkjenning og vitskap får konsekvent klistra negative merkjelappar på seg. Moderne sjukehusmedisin vert eit døme på ein vitskapleg teknologi som er forsegla mot all undring (s. 178). Det meste av det som vert kalla forsking i dag, vert driven «uten både undring og andre metafysiske affekter» (s. 248). Når TBE fråkjenner naturvitskapleg forsking evne til undring, er det fordi han vil reservera undringa for den metafysiske og religiøse livshaldninga. Anten undrar du deg etter strengt metafysiske retningsliner, eller så har du ikkje evne til undring i det heile.
Det er sjølvsagt uheldig å definera undring så snevert. Skal astronomane bli fråtekne all evne til undring berre fordi dei gjennomsøkjer universet utan å finna nett den guden som TBE meiner held til der? Er cellebiologane blotta for undring når dei granskar dei minste byggjesteinane i livsprosessane utan å oppdaga ein eller fleire gudar
i alle organismar? Må til og med dei ikkje-metafysiske filosofane (Lukrets, Montaigne, Nietzsche, m.fl.) fråkjennast evne til undring? Er det berre TBE som er i stand til å undra seg?
Den tabben TBE gjer, er at han set opp falske distinksjonar, det vil seia motsetnader som ikkje er reelle, men heller må karakteriserast som fantasiprodukt og vrangførestellingar. Det er ikkje rett å bruka skiljet mellom vald og kjærleik til å forklara motsetnaden mellom vitskap og religion. Dessutan er det lite konstruktivt å kritisera uheldige tendensar i moderne naturvitskap ved å nærmast fråkjenna forskarane der alle åndsevner. Slik stigmatisering diskrediterer humanistisk forsking, og ingen med realfagleg eller naturfagleg bakgrunn vil finna på å ta så laust funderte påstandar alvorleg. Dersom humanistar skal makta å koma med gode innspel i aktuelle debattar om til dømes genforsking, kommersielle tendensar i vitskapane, og overdriven tru på avansert teknologi i alle tenkjelege samanhengar, må me opptre nøkternt og fornuftig, me må ha orden i omgrepa våre og tankane våre, og ikkje diskvalifisera oss før kampen er komen i gang ved å seia at forskarar innanfor naturvitskapen liknar på valdsmenn og manglar evne til undring. Det er altfor defaitistisk å uttrykkja seg slik, det er sutrete og barnsleg, det vitnar kort sagt om eit umoge intellekt.
Men eigentleg trur eg ikkje at TBE er særleg interessert i å ta del i slike diskusjonar. For mest av alt lengtar han attende til eit harmonisk tilvere som skal ha funnest før vitskapane kom og skipla idyllen. Han er eit førmoderne menneske.
I det førmoderne er det godt å vera. TBE seier rett ut at han ynskjer seg attende til «det førmoderne språkmangfoldet som opprettet og regnet med mange forskjellige sannheter»
(s. 251). Eit døme på denne typen språkmangfald kan vera Divina Commedia. Forfattaren Dante ville at verket hans skulle lesast på fire ulike måtar. Han sette seg på eit vis i Gud sin stad, og hadde, som Gud, kontroll over alle detaljane i verket sitt. Dermed oppstod det eit sofistikert korrespondanseunivers som TBE tydeleg føretrekkjer framfor dei verka som har sitt utspring i einsemda til isolerte subjekt i nyare tid (s. 237). Men same kor fengsla ein kan bli av Dante (også eg er det), så er det tvilsamt om det språkmangfaldet me ser i verket hans, kan vera ei god rettesnor for vår omgang med språk og symbol i dag. Viss språksynet i mellomalderen skal reaktiverast fullt og heilt, vil truleg skolastiske og dogmatiske teoriar og praksisar også koma til å følgja med på lasset. Det er vanskeleg å berre ta ut ein liten del som ein likar spesielt godt, og oversjå dei filosofiske og samfunnsmessige elementa som omslutta dei aktuelle ideane, og som var årsaka til at dei kunne oppstå. Det er dette som gjer at det ofte er problematisk å henta inspirasjon frå tidlegare epokar. Ideane har med seg ein situasjonsbestemt aura som ikkje utan vidare forsvinn når dei vert reaktiverte mange hundre år seinare.
Grunnen til at TBE føretrekkjer det førmoderne framfor det moderne, er at han likar betre ro og harmoni enn rørsle, uro og endring. I lang tid hadde ikkje menneska i Vesten trong for «vitenskap om det foranderlige» (s. 33). Men på eit eller anna tidspunkt kom så rørsla inn i verda, og det har ført til at folk flest i dag har liten toleranse for visjonar som er av det ævelege, immaterielle og urørlege slaget (s. 33). Dette minner påfallande om syndefallsmyten: I opphavet var mennesket reint og uskuldig, og levde eit fredeleg og harmonisk tilvere i hagen til opphavsmannen, av enkelte kalt Skaparen. Då synda sneik seg inn i hagen og øydela idyllen, kom samstundes rørsla, tidsgangen og uroa. Dei moderne vitskapane dukka opp på same tid som synda, eller kanskje det til og med er dei som er sjølve synda. Her har me forklaringa på at TBE støtt demoniserer naturvitskaplege forskarar: Han er ikkje viljug til å sjå på dei som menneske, berre som lett maskerte djevlar. Det religiøse, forstyrra blikket hans forvandlar alle hendingar i historia til å bli scenar i eit mellomaldersk mysteriespel der kampen mellom det gode og det vonde er tilstrekkeleg forklaring på alt som har skjedd.
Det er elles liten vits i å klaga over at folk ikkje skjønar visjonar om det urørlege. Når alt kjem til alt, er rørsla viktigare enn stillstanden. «Vårt liv er berre rørsle», seier Montaigne. Med ei elementær forståing av tid, rørsle og endring vil klagesongen til TBE fortona seg som irrelevant. Han sørgjer over noko han ikkje treng å sørgja over, men heller kan vera glad for. Kva skal me med visjonar om det ævelege og urørlege?
Sidan syndefallsmyten er så sentral i framstillinga til TBE, kan me ikkje venta å få noka presis skildring av tilhøvet mellom religion og vitskap. Alt vert sett gjennom hallusinerte, kristne auge. Alt som har gått gale, får avkristninga skulda for. TBE uroar seg over korleis det skal gå med vitskapane når dei har mist det religiøse opphavet
sitt. Eg synest derimot det er bra at religionen for lengst har mist grepet om vitskapane. Eg lengtar ikkje tilbake til mellomalderen. Og eg trur ikkje mykje på dei repeterte påstandane om at mangel på gudstru er det som har skapt den kjølige, profesjonelle omsorga i samfunnet vårt: «Sosionomers, psykologers og fysioterapeuters betalte oppmerksomhet kan ikke erstatte Guds våkne blikk og helgenenes hvileløse omsorg – som var gratis» (s. 47).
I dette sitatet ser me eit typisk døme på den ekstreme polariseringa som TBE er så glad i. Anten legg du alt i hendene på Gud, eller så er du eit teknokratisk monster. Fleire alternativ blir ikkje gitt. Me ser elles ein påfallande tendens til å framstilla mytar og legender som om dei skulle vera verkelege, historiske hendingar. TBE opererer faktisk ikkje med noko skilje mellom mytar og fakta! I eitt avsnitt ramsar han opp fleire legender om oppstode og læking, og hevdar at blodet til martyrane og tårene til madonnaen har lækt dei truande heilt opp til vår tid (s. 43f).
I tillegg til lettvinte påstandar og falske distinksjonar har boka mange døme på openberr naivitet. Lat meg berre nemna eitt tilfelle her. TBE meiner at tradisjonen kan bli eit bolverk mot dei «invasjonskreftene» som trugar familien. Men kan verkeleg den «heilage» familien i evangelia verta ein truverdig modell for moderne familiar? Og korleis kan det ha seg at tradisjonen har ein «sjenerøsitet for mangfold»
(s. 204)? Slik eg ser det, representerer tradisjonen det stikk motsette av mangfald, han er i seg sjølv ei einsrettande kraft der mange andre levemåtar og normer må vika unna for at den sigrande tradisjonen kan råda grunnen åleine. Eit uttal ikkje-kristne mytar og verdiar måtte utslettast for at den monolittiske tradisjonen som evangelia representerte, kunna vinna terreng og få herredømet. Alt kunne gått annleis, andre tradisjonar og andre mytar kunne blitt valde, historia kunne ha utvikla seg på andre måtar. Ein tradisjon består av ein myte eller eit mytekompleks som har vunne over rivaliserande mytar, og som står åleine att på slagmarka etter at kampen er over og blodet er i ferd med å størkna. Eg vil ikkje utelukka at me burde ha teke i bruk andre tradisjonar enn dei som dominerer i dag. I motsetnad til TBE, som har grenselaus respekt for det folk har vore samde om til alle tider (s. 210), er eg ikkje sikker på om dei sigrande tradisjonane er eigna til å utvikla oss og stimulera oss. Kanskje problema i verda til og med skuldast at forfedrane våre valde feil tradisjonar? Kanskje dei mest verdfulle tradisjonane har gått tapt på vegen, slik at det me sit att med i dag for ein stor del må karakteriserast som lite gagnleg slagg?
For ordens skuld gjer eg merksam på at eg skriv denne meldinga i julehelga.
Når TBE ein sjeldan gong skriv noko som er interessant, vaktar han seg vel for å ta dei logiske konsekvensane av innsikta si. Han skriv bra om masker og maskering (s. 111–13), og eg er heilt samd med han i at det finst ein uheldig demaskeringsmani i det moderne samfunnet, der ein på død og liv skal finna løynde sanningar under overflata eller bak skinet, og søkja etter det ekte og autentiske utan at ein har noka sikker førestelling om kva autentisitet er. Mennesket har kanskje ikkje nokon natur som kan avslørast og visast fram, seier TBE. «Det er kulturen som er menneskets natur». Overflata er alltid i seg sjølv tilstrekkeleg «mirakuløs og merkverdig» (s. 112). Slike utsegner vitnar om at TBE har – eller har hatt, for lenge sidan – evne til å nå fram til viktige innsikter. Problemet er at han ikkje tek dei logiske følgjene av maskeerkjenninga si. Utan motførestellingar lèt han både mennesket og heile verdshistoria bli fanga inn av det kristne tvangsgrepet. Under overflata og bak alle masker ser han eit tydeleg guddommeleg prinsipp. Viss me derimot tek masketeorien hans på alvor, og utan at me fortaper oss i kristne spekulasjonar, kan me formulera det på følgjande måte: Dei maskene som verda viser fram, narrar oss, og noko anna enn masker har ikkje verda å tilby. Ikkje mennesket heller. Bak maskene og illusjonane finst ingenting – og derfor er til og med desillusjonen ein illusjon. Alt som skjer, utfaldar seg på ei overflate som er eit gigantisk blendverk, og dette blendverket er det ingen gudar som har tukla med.
Det står att å stilla eitt viktig spørsmål i samband med boka til TBE. Av grunnar som er innlysande, vil ikkje TBE sjølv kunna stilla dette spørsmålet. Eg kan i farten ikkje hugsa at det er nokon andre nordmenn som har stilt det heller. Det kjennest i det heile litt rart å stilla det i nett dette landet. Eg skulle gjerne ha sloppe å seia noko om det, men etter å ha lese boka til TBE, klarar eg ikkje å la vera. Lat oss ta sats og gå laus på det utan blygsel. Spørsmålet kan formulerast på følgjande måte: Er religion skadeleg for intellektuell verksemd? Eller for å vera litt meir presis: Er filosofisk refleksjon mogleg for individ med religiøst livssyn?
Den religiøsiteten som TBE talar om, skal først og fremst vera ei motvekt til uheldige tendensar i samfunnsutviklinga. Det han overser, er at trua krev lydnad og underordning, og at religionen gir individet strengt definerte roller å spela innanfor eit gitt hierarki. Då vil trua lett koma i strid med både filosofisk verksemd og demokratiske ideal. Blind tru høver dårleg i det opne og pluralistiske samfunnet som dei fleste av oss ynskjer å leva i. Eit demokratisk samfunn bør oppmuntra borgarane til å bli sjølvstendige og mogne på det intellektuelle planet, ikkje til å underordna seg religiøse hierarki. Det å tru at helgenar og relikviar kan lækja sjuke menneske, er teikn på eit intellekt som har gått i vranglås. Berre mørklagde sinn tenkjer slik i dag. Ved første blikk kan det sjå uskuldig ut, og alle har sjølvsagt lov til å tru på det som måtte falla dei inn, men eigentleg er det ein arv frå absolutistiske epokar. For å seia det rett ut så trur eg ikkje at obskurantisme og religiøs ortodoksi kan kombinerast med filosofisk verksemd. Den spanske filosofen Fernando Savater går så langt som å seia at religionen er filosofiens Alzheimer, altså eit klart symptom på senilitet (jfr. hans filosofiske «encyklopedi» frå 1995, i kapitlet om religion).
Sjølv om eg ikkje vil gå fullt så langt, fortonar boka til TBE seg som
eit verk med antiintellektuell tendens, sidan trua hans hindrar klar og god tenking, og gir plass til så mange rare slutningar og falske distinksjonar (men religionen bør ikkje få heile skulda her, for det er tvilsamt om TBE ville ha uttrykt seg klart og godt dersom han ikkje hadde vore religiøs). Visst kan me finna døme på religiøse personar som tenkjer klart og godt, men det er ingenting som tyder på at TBE er blant dei.
I staden for å opplysa oss om tilhøvet mellom religion og vitskap, innhyllar han heile emnet i tåke. Først når lesaren har lagt boka til side, byrjar tåka å letta. TBE oppnår ikkje stort anna enn å syna for all verda kor dårleg eigna religionen er som hjelpemiddel for tenkjande menneske. Den apologetiske tonen hans får motsett effekt av det som var tilsikta. At det i hans tilfelle er tale om ein katolsk, dekadent og kunstmystisistisk variant av kristendommen, spelar mindre rolle. Den protestantiske livshaldninga er neimen ikkje mykje å ropa hurra for heller. Det klokaste ein kan gjera er å verken vera protestant eller katolikk, så langt råd er – og for all del unngå humanetikken, som er rein kristendom minus Gud.
Ein av dei ytterst få lærdommane eg kan trekkja ut av Kors på halsen, er at religionen neppe kan hjelpa oss til å få innsikt i noko som helst.

 

   
forrige side
© Prosa - Faglitterært tidsskrift. Utgitt av Norsk faglitterær forfatter- og oversetterforening.
Uranienborgveien 2 - 0258 Oslo. Tlf.: 22 12 11 58 - Faks: 22 12 11 50. E-post: halvor.fosli@nffo.no