>Artikler Prosa 02|10

>Min metode: Jamn skrivepust. Om kunsten å halda på lenge

Sigrid Bø Grønstøl



Prosa 02 10

>Prosas essaykonkurranse
I dette Prosa-nummeret publiserer vi teksten som tok 2.-plassen i vår essaykonkurranse «Min metode». De tre essayene som juryen – Prosas redaksjonsråd – plasserte på pallen publiseres i Prosa og på www.prosa.no – ett essay i hvert av vårens nummer. Her er juryens begrunnelse for premieringen av Sigrid Bø Grønstøls essay:
 
«Sigrid Bø Grønstøl går tett på egne erfaringer i arbeidet med et konkret bokprosjekt om Hulda Garborg. Hun skildrer detaljer alle skrivende kan kjenne seg igjen i: Hvordan skal man – holde farten i skrivearbeidet? – gjenfinne ting man har lest et sted? – navigere i et voksende elektronisk dokument? – finne rutiner for lagring? – balansere eget subjekt vs den eller det man skriver om? Grønstøls mange observasjoner fra eget liv og arbeid, kryssklippes nennsomt og fint med livet og arbeidet til Hulda Garborg.»

EG SIT MIDT OPPI DET. Eit 155 siders hulters-til-bulters dokument på 240 000 teikn, som om eit år etter to skal bli ei bok på kanskje 400 000 teikn. Eg vil ikkje kalla det manus, ikkje eit råmanus ein gong, i nauda ei skisse, eit dokument bare i elektronisk forstand. Det er ei kaotisk blanding av tankar og innfall, sitat og idear, titlar og referansar, ein skummel miks av nynorsk og bokmål, kristianiadansk og svensk og arkaisk landsmål og tusen kjappe feilslag. Det nynorske retteprogrammet mitt har streika: dokumentet inneheld så mange feil at dei ikkje kan visast på skjermen. Eg overser meldinga. Det er ei tid for alt, og enno er ikkje tida komen for ordretting og korrektur.
    Etter kvar arbeidsøkt klikkar eg meg inn på telenor sikker lagring. Eg er nøye med å ta backup, lagrar ekstra to gonger om dagen. Eg veit at tekstar som blir borte i kræsja harddiskar forsvinn i skoddeheimen for alltid, det skal ikkje meir til enn eit kraftig toreskrall.
    Eg skriv bok om Hulda Garborg, Den intellektuelle Hulda. Eg skriv denne boka fordi eg oppdaga at den bunadskledde Mor Noreg, kulturarbeidaren og nasjonsbyggaren, var forfattar av meir enn 40 bøker – romanar, drama, noveller, så vel som sjølvbiografi og opplysningsbøker. Eg skriv fordi eg er nysgjerrig på desse bøkene, og fordi eg er litt fortørna over det som har skjedd med dei i den litterære institusjonen i ettertid, når eg, som i ei eit par tiår har formidla norsk litteraturarv på universitetsnivå, enno ikkje veit kva som står i dei.

Eg skriv ikkje sakprosa fordi eg kan mykje om ei sak. Det er omvendt, eg skriv for å utforska noko eg veit for lite om, og vil finna ut av. Og fordi eg trur at eg har noko eg skulle ha sagt i den saka som eg sjølv har valt ut. Som kvinneforskar av mi tid har eg utvikla ein bra skepsis til litterære kanoniseringsprosessar, og eg stussar på det som blir sagt om Hulda, at det ho skreiv var av varierande kvalitet fordi ho spreidde seg for mykje. Bare eit par av bøkene er trykte på nytt, og dei andre står inneklemde og nesten gløymde på hyller i fjerne bibliotekarkiv. Når ingen les bøkene, kan mytar som denne få festa seg, veksa og bli sanne, endå om dei kanskje ikkje er det.
    For å gi meg sjølv kjensla av ein viss orden i det kaotiske dokumentet mitt, prøver eg å la eigne formuleringar stå med vanleg skrift, sitat frå research skriv eg inn med feit skrift, og reine sitat får enkel linjeavstand. Referansar og litteraturliste set eg inn etter kvart. Notane er ikkje endelege, ingen ting er endeleg på dette stadiet, men faktastoff og informasjon frå andre kjelder skal inn no. Kanskje skal eg ta notane med i det samanhengande tekstresonnementet seinare i prosessen, kanskje ikkje. Det er lett å slurva med dette, men eg er nøye med referansar og sidetal, eg er klok av skade.

Å skriva ei bok
er eit langt og seigt løp. Som ein maraton, kan eg tenkja, enda eg ikkje har det med å springa lange distansar, eg går meg ein trekvarters tur etter Dagsrevyen kvar kveld, for å kompensera for einsformig stillesitjing og vonde skuldrer. Eg går ikkje for å nyta landskapet. Eg går for å røra på meg, halda vekta og få frisk luft, og som oftast hender det ingen ting på turen. Når eg kjem inn, tar eg meg eit glas vatn og to perler med omega tre forsterka med vitamin E, i tillit til at det hjelper på helsa, tanken og minnet. Men det kan også henda at ord og formuleringar kjem til meg medan eg går. Noko kan melda seg, og gjerne utmeisla i enkle og presise, til og med rytmiske, setningar. Då aukar eg gangfarten for å koma meg heim og få formuleringane inn i dokumentet mitt før dei forsvinn. Tankar kan hentast inn att, formuleringar nesten aldri.
    I kjeldearbeidet er eg som Askeladden. Samlar på det eg finn langs vegen utan å vita om og korleis eg skal bruka det. Eg skummar sekundærlitteraturen fort og markerer det eg festar meg ved som interessant og kanskje brukande med highlighter i gult og grønt. Ved sida har eg eit ark for å kunna skriva ned eigne kommentarar som måtte koma. Når eg er gjennom ei bok, går eg til maskinen og skriv inn i dokumentet det eg har merka av; det forstyrrar leseflyten å setja seg til og skriva inn i manus undervegs. Så tar eg neste bok i sekundærlitteraturen. Etterpå legg eg bøkene i stablar mot veggen bak skrivebordet, med ryggen og tittelen ut, slik eg kan nå dei frå skrivestolen og henta dei fram når det trengst. Her har eg ein viss orden. Om stablane blir for høge, ramlar dei saman når eg skal ha ei bok som ligg underst.

Eg misser ikkje motet sjølv om dette er ein lang og einsam prosess. Eg startar nesten aldri skrivedagen med ulyst, sjølv om eg, på dette stadiet, ikkje ofte kan gleda meg over flyt og gode formuleringar, som er skribentens lyspunkt og lykke.
    Eg har det som skal til, eige rom og pengar – prosjektstipend frå Norsk faglitterær forfatter- og oversetterforening. Skrivestova mi har lysegrøne vegger, det kjem godt lys inn frå to vindauge mot aust, eg har møblert enkelt og praktisk og vakkert med komfortabel kvilestol og kunst på veggen. Under skråveggen i rommet ved sida, bak ei skyvedør som alltid er open, står arbeidssenga mi. Den som skal skriva godt, må kvila mykje – etter tre-fire timar er hjernen skvisa og tanken tom, og eg må leggja meg ned og venta på ny energi.
    Skrivestova er så godt isolert frå resten av huset at eg ikkje høyrer dørklokka nede når nokon ringer på. Postmannen, som leverer dei bøkene eg har bestilt over nettet frå antikvariat.net, haugenbok.no og amazon.com.uk, veit om dette og legg bokpakkane frå seg på benken i bislaget, sjølv om eg vel eigentleg skulle ha vore der og kvittert.
    I kjeldearbeidet blir eg dradd inn i tenkjemåtar og skrivemåtar som ikkje er mine, og då kan eg mellombels missa min eigen tanketråd og min eigen skrivepust. Dette gjer meg litt uroleg. Og det hender eg grev meg langt inn i bøker eg ikkje treng å lesa. For eksempel sat eg her ein dag, litt små irritert over meg sjølv, med Minima moralia av Theodor W. Adorno. Kva har Adorno med Hulda Garborg å gjera, spurde eg meg sjølv, for eg har ikkje lyst til å vera ein jålete litteraturvitar som bare droppar fine namn inn i manus. Eg hadde ikkje før tenkt det, før eg kom over nett den formuleringa eg trong til å beskriva på kort og fyndig vis ekteskapet mellom Hulda og Arne Garborg – for det må seiast, at eg har kome til å tolka kjeldene noko annleis enn dei som framstiller dette ekteskapelege forholdet som nokså trist og tragisk:

Et anstendig ekteskap ville være et der begge kunne ha sitt eget liv uavhengig av hverandre, uten den fusjonen som stammer fra det økonomiske påtvungne interessefellesskapet, men der de til gjengjeld som sitt eget frie valg kunne påta seg sitt gjensidige ansvar for hverandre.


Der har du Arne og Hulda, tenkte eg oppglødd, eit moderne par! Og nå gjeld det å grunngi dette ut frå teksten, som eg sa til studentane mine då eg underviste i tekstanalyse. Argumenterer du godt, skadar det ikkje med eit forsterkande sitat. Så eg kan finna nyttige ting der eg minst ventar det. Det kan vera ei bra drivkraft i den gode kranglelysten som melder seg når eg finn utsegner og påstandar som eg, med mitt perspektiv, er uenig i, for eksempel med Obrestad som har skrive gode biografiar, både om Hulda og Arne.
    Alle hugsar Arne Garborg sitt bitande og morosame essay om kokeboka til prestefrua Hanna Winsnæs, Lærebog i de forskjellige grene af husholdningen, som er skriven for dei kondisjonerte på landet og har kakeoppskrifter med 20 egg. «Man tager … tager … tager … og plages ikke af spørgsmålet om, hvor man skal tage det fra,» skriv han, elegant og sarkastisk. Men då eg sat med Hulda sine dagbøker, «Dagbogsblade fra Kolbotnen 1887–88», oppdaga eg at det var ho som hadde gitt han ideen. Ho hadde tatt kokeboka med seg til Kolbotnen som nygift kone for å læra seg å laga mat.
    Heldigvis har jeg Hanna Winsnæs med mig. Jeg læser ofte i den, og der er forferdelig megen god Mad. Men her er jo ingen Slagter og ingen ’Grøntkone’ og ingen Bager og ingen Kolonialhandler, saa det er saa vanskelig at faa alt det som skal til. (mi utheving)
    Kven er eit ekko av kven, tenkjer eg triumferande, og kjenner at skrivelysta no tar seg opp. Dette skreiv Hulda i dagboka si tre år før Arne publiserte sitt berømte essay.

Stablane mine veks. No har eg henta opp Arne Garborg sine samla verk i 12 bind frå bokhylla i stova. Når eg les Hulda sine bøker, ser eg at ho og Arne har så mykje felles av stoff og tema at eg vil presentera dei som forfattarar i dialog med kvarandre. Som eit samtalande kunstnarpar. Så blir spørsmålet: Liknar dei andre forfattarpar, for eksempel Simone de Beauvoir og Jean Paul Sartre? Eller kva med bohemparet frå samtida, Laura Marholm og Ola Hansson, som skreiv bøker i erotisk/intellektuell symbiose, til ho blei sinnsjuk, og han skjemde ut både seg og kona ved å foreslå at dei skulle få Nobelprisen i lag? Eg nemner dette for å visa korleis stoffet kan snu på seg, veksa og ta nye vegar under kjeldeprosessen.
    Hulda sine skjønnlitterære bøker, primærlitteraturen, kjøper eg på antikvariat på nettet. Dette er enten førsteutgåver eller hundre år gamle bøker frå seinare opplag, og ofte med handskrivne helsingar i. Først brukte eg blyant og markerte forsiktig i desse fornemme bøkene, til eg, med tungt hjarta, bestemte meg for – for å gagna min eigen skapingsprosess – å bruka highlighteren også der. No markerer eg interessante passasjar med grell og gjennomskinleg tusj. Og øydelegg såleis pengeverdien for ungane mine, som skal handtera det store biblioteket mitt når eg ein gong legg markeringspennen ned for godt.
     Eit dokument på over hundre sider er vanskeleg å handtera. Problemet er at eg kan gløyma kva eg alt har skrive og gjenta meg sjølve ein annan stad, og gjerne sagt dårlegare. Eg prøver å bøta på dette ved å kasta faste stikkord rundt om kring, som for eksempel «Europa», «forskjellsfeminisme» og «fleirsysleri». Slik kan eg rydda i manus, henta tekstbetane fram med søk/erstatt-funksjonen og samla dei som handlar om det same på ein plass.

Eg skal innrømma at eg bruker skrivinga til å spekulera over mine eigne livsgåter også. Dette skjuler eg, fullt legitimt, i sitat og saklege argument – eget i tekstane mine er likevel ikkje det same som meg sjølv i kvardagen, sjølv om det kan likna. Kitty Kielland, Arne sin gode livskamerat, spør han i eit brev kva det er som gjer at menn ser på kvinner som todelte, som enten madonna eller hore. Ho har lese Mannfolk, som Garborg nettopp har gitt ut, og kan ikkje kjenna seg igjen i dette kvinnebildet. Det kan ikkje eg heller. Det er eit mysterium, og svaret frå Garborg er irriterande lettvint og lite tilfredstillande. Så kva tenkjer Hulda om dette? Korleis klarer ho, og alle kunstnarveninnene frå det dekadente fin-de-siècle, Kitty Kielland, Harriet Backer, Dagny Juel Przybyszewska, Ragnhild Jølsen, Oda Krogh – å leva med denne spaltinga i kvinnebildet? Korleis handterer dei tidas trøtte menn, spør eg meg, Munch sine vampyrar, Strindberg sine kvinnemonster og alt det andre? Slik oppstår det nye spørsmål, og slik går det til at postmannen kjem til huset med stadig nye bokpakkar.
    Med humøret går det opp og ned. Eg kan i småstunder bli nesten manisk oppglødd over mine eigne gode idear og formuleringar, og rusa meg med at dette må bli brageprisen, minst. Andre dagar er alt banalt, og eg kan sitja og skjemmast over at eg, som i grunnen ikkje kan skriva, trur eg skal få til ei bok. Eg prøver å stabilisera det svingande og litt plagsomme humøret med å minna meg sjølv om at verken det eine eller det andre er til å stola på, og at det har blitt bra bøker før. Det kan hjelpa litt.

Den som skriv må eiga tida si, ikkje bli hefta og distrahert av tusen praktiske ting, og det er ingen i huset mitt som krev faste måltider eller annan husleg service. Men det ligg haugar av nedfallseple under den gamle apalen i hagen min no, og det er gode mateple. Eg ser dei frå glaset. Hulda hadde nesten alltid tenestejente, og Arne sat jo på loftet dagen og natta lang og skreiv på sitt. Likevel måtte ho av og til reisa vekk for å få ro til å arbeida, på hotell og pensjonat og på hytta si ved Tynset. Det var ikkje bare eplehausten, syltinga og slakteskrotten. Hulda let seg distrahera av det huslege fordi ho elska heimen og familien sin, ho kunne ikkje halda seg, ho måtte sy seg ein skinnfell, mala ei dør eller laga til eit selskap. Om fleirsysleriet sitt skriv ho: «Jeg liker at stelle med mit eget Arbeide og mine egne Tanker. Jeg har fullt opp bestandig. Og jeg har et riktig koseligt ’tækkeligt’ hjem og jeg har en Søn! Mein Liebchen.»
    I sakprosatekstane mine vil eg gjerne vera sakleg og skarp og myndig og mild.
    Eg liker ikkje buldrestemmer, verken i skjønnlitteraturen eller i sakprosaen eller i livet. Eit sjølvforstørra ego kjem dessverre alltid til syne i teksten og kan øydeleggja for den beste stilist og den beste sak. Hulda er eit forbilde her. Ho er velsigna jordnær og sakleg, og elegant og ironisk på same tid.

I januar, etter
kjeldearbeid heile hausten, og når den store familiejula er over, tar eg PC og dokument og bøker med meg og reiser til ein landsby i Andalucia. Der har eg skrivebord og seng og tannkost ståande, og tynn ull og fleece til å halda varmen i det vinterkalde huset, og der sit eg åleine og prøver å halda tanketråden rein og skrivepusten jamn i to månader eller så. No skriv eg første utkast av manus. Seinare kjem det minst to heile gjennomskrivingar til, før det er tid for pussing, ordretting og korrektur.
    I det spanske huset mitt sit eg uforstyrra, midt i det daglege bråket frå landsbyen, bikkjer som gøyr, unge menn på motorsyklar utan lydpotte, fiskemannen som messer sin evige bodskap om bacalao, bocartes og calamares utover landsbyen annankvar dag, bakaren som sit på fløyta i bilen sin, og konene i gata som kvesser meldingar til kvarandre. Dette er bra bakgrunnslydar for meg som sit inne i bobla mi og skal halda det gåande med skriving i vekevis utan andre stimulansar enn det eg sjølv har av utforskingstrang og skriveglede og enkel middelhavskost og sola som stig litt høgare på himmelen for kvar dag.
    Når dette lange og einsame løpet er gjennomstridd, og det første utkastet av manus er klart, skal eg få reisa heim og sjå igjen dei nydelege små barnebarna mine. Det hjelper. I dagboka skriv Arne om barnebarna sine på Labråten, storesyster Kari og tvillingane, Aadne og Guri, som veks og trivst og vert meir og meir livlege, og som samstundes er så «merkjeleg snilde og rolege». Så kjem det frå den gamle åndskjempa: «Eg trur snart eg bryr meg meir om dei tri ungane enn um heile Europa!» Dette vil eg ta med. Under kjeldearbeidet er det blitt klårt for meg at livskameraten til Hulda ikkje bare var den bistre og familievonde grublaren som litteratar og biografar har gjort han til i ettertid. Han var ein sylskarp og morosam kar, han var besett av ord, han kunne vera pessimistisk og hypokondrisk og nokså sjuk til tider, men han kunne skjemta med sine sår, og han var ærleg og snill. Han var ikkje kjærasten til Hulda for ingen ting!
    Boka skal vera ferdig til 22. februar 2012. Då er det 150 år sidan forfattaren blei fødd, og eg vil gjerne gratulera.


Del artikkel på twitter Del denne artikkelen på Twitter.

 Tips en venn om denne artikkelen!  
 

<Tilbake til forrige side Utskriftsvennlig side>