>Artikler Prosa 04|09

>Biblio9: Det er din feil. Ein bibliotektilsett seier det som det er

Agnes Ravatn



Prosa 04 09

Eg visste ikkje kor dysfunksjonelt samfunnet er, før eg fekk meg arbeid på eit bibliotek.

Då Dagbladet på Prosas oppmoding tidlegare i år hadde ein intervjuserie der norske forfattarar blei spurde om kva biblioteket hadde hatt å seie for dei, svara omtrent samtlege at biblioteket hadde redda livet deira: Utan biblioteket ville dei ikkje ha overlevd den fryktelege barndommen og ungdomstida. At så mange barn går rundt og er i konstant livsfare, var sjokkerande lesing. Kanskje endå meir sjokkerande var det at det var bøker som redda desse stakkars sjelene, framfor til dømes penicillin. Om biblioteket verkeleg er denne livbøyen som det blir framstilt som, hadde kanskje ikkje alle desse barna livets rett uansett.
    Den grusomme ironien i dette er at bib­lioteka på denne måten endar opp som sjølvskadarar. Kvart liv biblioteka reddar, slår tilbake på biblioteka sjølv: Når den unge biblioteksmisbrukaren endar opp med å bli forfattar, får dei arme bibliotekarane endå fleire bøker å katalogisere, endå fleire bøker å setje på plass i hyllene, under rett bokstav, dersom det er skjønnlitteratur, og rett deweynummer dersom det er sakprosa, i dei allereie overfylte hyllereolane. Det er ein reindyrka vond sirkel. Einaste trøysta er at forfattarne berre unntaksvis får oppleve å bli utlånt.

Kanskje er det berre
éin ting som er verre for biblioteka enn forfattarane, og det må vere lånarane. Og truleg har biblioteka berre seg sjølve å takke. Det burde vere unaudsynt å påpeike at å by kundane sine gratis produkt, er det same som å be om bråk. Ikkje berre vil eit slikt tilbod tiltrekke seg hordar av menneske, ei salig blanding av alt frå fattiglemmer til ulovlege innvandrarar til bystyrerepresentantar, det vil også indirekte antyde at den som står for tilbodet, ikkje har særleg mykje sjølvrespekt. Den som ikkje respekterer seg sjølv, er det ingen andre som respekterer heller. Kvifor meiner så mange at det er eit gode, og ikkje eit problem, at biblioteka leverer ei gratis teneste? Blir ikkje biblioteket på det viset den patetiske barneskuleeleven som prøver å kjøpe seg venner: Ta denne boka! Ta fleire! Du kan få ta så mange du vil!
    Og biblioteket gir seg aldri, i strevet etter å tilfredsstille lånarane sine: Bøker er ikkje godt nok lenger? Då skal de få musikk! Musikk er ikkje bra nok, seier de? Då skal de få film! Ikkje godt nok? Nei vel, då skal de få dataspel! Ingen kan få respekt på denne måten. Dei snillaste av lånarane synest dei gjer biblioteket ei teneste ved å låne materiale, for på den måten å bidra til å halde oppe det kunstige bibliotekstilbodet, på same måte som det fanst elevar som hjalp klassens mobbeoffer gjennom dei verste dagane, berre for å bli mobba kraftigare neste dag.

Den forbitra tonen i denne innleiinga kjem av at eg sjølv har vore mobbeoffer: I tre år arbeidde eg ved Bergen Offentlege Bibliotek. Eit slott, trudde eg det var, første gong eg såg bygningen: Ei mellomalderborg i stein, ein konge verdig. Stillinga mi var i den såkalla utlånsskranken. Den var plassert like innafor hovudinngangen, og stillingsinstruksen var ganske enkelt å låne ut materiale, ta imot innlevert materiale, og kreve inn purregebyr for det som kom tilbake etter forfall, i tillegg til mindre oppgåver som å lage lånekort, og – ja, det var visst alt.
    Det var ein vanskeleg mellomposisjon. Ikkje var me bibliotekarar, og ikkje var me lånarar. Me hadde ikkje krav på verken respekt eller takksemd frå lånarane. Bøkene hadde dei alt funne, eller dei hadde fått kyndig hjelp av ein bibliotekar. Ikkje var arbeidet vårt spesielt krevande. Dei fast tilsette hadde fleire og meir intrikate arbeidsoppgåver. Låne ut, ta imot, kreve pengar – dette var alt me kunne gjere, både i teori og praksis.
    Eg var ein kombinasjon av kapo og kassadame på biblioteket. Kapo fordi me på mange måtar stod nærare lånarane enn bibliotekarane i stilling. Me var stort sett lånarar sjølve, som hadde vore heldige og fått arbeid – ofte ved hjelp av bestikkelse, kunne det vore fristande å leggje til, men det ville ikkje vore sant. Arbeidet bestod altså av å vokte våre eigne; dei andre lånarane. Avkreve dei for purregebyr og tukte dei når dei ikkje hadde greidd å overhalde fristen, og jo hardare avstraffing, jo mildare blei vår eigen bibliotekslagnad og -framtid, i form av oppmuntrande nikk frå bibliotekarane.

Det beste og verste
med å arbeide i utlånsskranken var at ein kvar einaste arbeidsdag blei eksponert av ein uavbroten straum av menneske. Eg hadde aldri sett så mange menneske i heile mitt liv! Eg visste ikkje at det fanst så mange menneske! Den tredje arbeidsdagen min, i dette herrens år 2005, spurde ein eldre og meir erfaren kollega meg om korleis det gjekk i den nye jobben, og eg svarte: Eg har aldri vore klar over det før, men eg hatar visst menneske. Kollegaen min sa at dette måtte eg berre bli vant til. Eg må nok tilstå at dette hatet etterkvart avtok, eller fann nye former. Blant dei forakt, fordømming, medkjensle, skrekk og sorg.
    Eg visste ikkje kor dysfunksjonelt samfunnet er, før eg fekk meg arbeid på eit bibliotek. At biblioteket er ein offentleg arena, gjer at menneske trur det kan nyttast på alle tenkelege vis: Til å ta overdose på do. Til å ta seg ein middagslur mellom hyllene, slik at ein stadig trur ein har funne eit lik når ein går og set på plass innleverte bøker (berre eit fåtal av desse hadde påvist narkolepsi). Ein gong kom ein blodig mann springande inn hovudinngangen. Etter han kom ein mann med kniv. Dei sprang gjennom biblioteket og vidare ut. Ein gong ein velmeinande bibliotekar laga ei utstilling om Kurdistan, med kurdiske bøker, sprang ein opprørt mann til utlånsskranken, ropte «Det er ikke et land!!», og kasta bøkene mot skranken slik at dei tilsette måtte dukke. Til lags åt alle kan ingen gjera. Menn blei ført ut med buksene på knea av politimenn etter å ha site og surfa openlyst etter barneporno. Alle andre pc-ar var opptekne av dei som sat og strevde med å formulere sine mange søksmål til kommunen. Reingjeringspersonalet stakk seg på sprøytespissar. Folk med religiøse kriser gøymte all barnelitteraturen dei meinte var satanistisk, bak hyller, under stolputer osb., og brølte «dette er satans hus!!» Og så bortetter.
    Problema i kjølvatnet av gratis tilgang blei forsøkt kompensert ved å tukte lånarane. Psykisk terror i varierande grad hadde stort sett ein heldig effekt. Døme: stå taus og la ein lånar stå og forklare i eit kvarter kva for bok han er ute etter, og så roleg svare «då må du spørje ein bibliotekar». Eg trur alle eg arbeidde saman med over tid tileigna seg si eiga, subtile form for vondsinna sarkasme. Av og til begynte lånarane å gråte. Men når sant skal seiast, utvikla ein over tid ei mindre brutal, og meir ambivalent haldning til lånarane. Sympati og antipati på same tid. Djup forakt og uendeleg ømheit.

I den svært gode
romanen De langtidsboende (2008) av Cathrine Knudsen er handlinga lagt til eit tarveleg pensjonat i Bergen dei fleste gjestene forlet så raskt det let seg gjere. Dei «langtidsboende» er dei av gjestene som bur på pensjonatet over lengre tid, av ulike årsaker. Felles for dei er at dei har ramla utfor samfunnet på ulike måtar.
    Ein slags parallell finst på biblioteket: Dei langtidslånande kjem på biblioteket når det opnar klokka 10, og går heim klokka 20, når det stenger, kvar dag. For mange er det som ein barnehage: dei leverer seg sjølve på trappa, og hentar seg sjølve då dagen er over. Dei er langtidslånande vanlagnadar. Einsame, ulykkelege, eventuelt lykkeleg uvitande, sjeler som det har gått gale for, på ulike vis: Ho som eg passerer på veg til arbeid, som står midt i trafikken utanfor biblioteket og hyler og hyttar mot bilane, krakilsk, heilt vill i blikket. To minutt etterpå står ho ved skranken og leverer inn to bøker om kattehald, heilt roleg. Konspirasjonsjegaren som må bruke ein formue på kopikort kvar månad, utrøytteleg på jakt etter skjulte meldingar i lokalavisene. Han som sit i ein krok utan å gjere noko.
    Kvar kveld eg låste meg ut av biblioteket etter endt arbeidsdag, stod det sju-åtte av dei faste lånarane spreidde utover ein liten radius utanfor, usikre på kor dei no skulle gjere av seg.

Den canadisk-amerikanske sosiologen og sosialpsykologen Erving Goffman (1922–1982) var oppteken av å studere kvardagslivet, i all sin trivialitet. Der makrososiologien syslar med produksjonsforhold, religion og liknande, dreiv altså Goffman med ei form for mikrososiologi. Eit av hovudpoenga hans, er at mennesket blir skapt og forma gjennom møtet med andre.
    Eg angrar sjølvsagt som ein hund på at eg ikkje skreiv masteroppgåve i sosiologi medan eg arbeidde på biblioteket. Utlånsskranken er den perfekte utkikkspost for ein studie av menneskeleg samhandling. Å legge feltarbeidet sitt til biblioteket ville gi den heldige student unik innsikt i menneskenaturens strev i møtet med andre menneske. Goffman var oppteken av å studere kvardagslivets flyktige, meir eller mindre tilfeldige møte, og særleg kvardagslivet på offentlege stader, til dømes i Behaviour in Public Spaces. Eg skulle nok ønske det var eg som hadde skrive denne boka, eller i det minste Oppførsel i offentlege bibliotek (Universitetsforlaget 2011?).
     Men det einaste sosiologiske notatet eg gjorde meg, i mi tid som bibliotekstilsett, med harmdirrande penn, var dette:

HØFLEGE:
1. Jenter utan sminke
2. Rasistar 35–45 år
3. Menn 90+
4. Kvinner 0–7
5. Jenter frå Aust-Europa

UHØFLEGE:
1. Antirasistar
2. Folk fødde i 1983
3. Damer som må på do
4. Psykopatar 50–60 år
5. Folk som låner filmatiseringar av Bibelen

Og ein oversikt over dei største lånargruppene:
1. Dei som låner Hitler-biografiar, Hitler-dvdar, og Hitlers menn-dvdar
2. Dei som låner internett for å delta i Green Card-lotteri (utrøytteleg innsats)
3. Dei som låner bøker om parapsykologi i ulike variantar, og gladeleg fortel om UFO-en som bortførte dei ein lys vårkveld
4. Dei som svarer «eg trudde biblioteket var gratis, eg» (obs: og meiner det, ikkje spøkefugl), når dei må betale kr. 1 for ein plastpose

Ein av Goffmans påstandar er at kvardagslivet i høg grad er eit rutinisert og ritualisert samvere, med høg grad av regelbunden åtferd. Men den menneskelege samhandlinga som utgjer samfunnet, er full av hol, feil og manglar. Den sosiale røyndomen er skrøpeleg. Reglane for sosial åtferd er nok meir eller mindre installert i medvitet til dei fleste menneske, men på langt nær alle. Dette blei tydelegare og tydelegare for meg, frå min utkikkspost i utlånsskranken.
    Desse såkalla reglane er ifølgje Goffman eksterne, avgrensande og strukturerande faktorar, og dei påverkar individet på to ulike måtar: direkte, som moralske forpliktingar til korleis ein skal oppføre seg, og indirekte som forventningar til korleis andre er moralsk forplikta til å oppføre seg. Gjennom å følgje desse reglane, skaper ein eit bilete av seg sjølv som ein person som er til å rekne med og ha tillit til. Eg kan ta eit enkelt, biblioteksrelevant døme: køsystemet. Ein «kø» er eit førstemann til mølla-prinsipp, eit demokratisk og egalitært system som utblokkerer eigenskapar som kjønn, alder, klasse og rase. Det er eit enkelt, og stort sett velfungerande system. Men så viser det seg at ein god del menneske ikkje veit at «kø» som ordensskapande konsept eksisterer. Dei har rett og slett ikkje fått det med seg. Tettleiken av desse menneska som køsystemet berre har gått hus fordi, var større på biblioteket enn nokon annan arena eg nokon gong har sett min fot. Eg er enno ikkje sikker på om det kom av at 1) folk som ikkje kjenner reglane for samhandling er eks­tra tiltrekte til biblioteka, eller 2) dette skjer over alt, men eg blei for første gong eksponert for ei stor, jamn menneskemengde, der eg stod i skranken, og derfor blei desse små samanbrota tydelege for meg.
    Igjen og igjen måtte me forklare lånarar at det ikkje var deira tur, men utan at dei forstod kva me sa – dei tok nokre ustø steg bakover, såg seg litt rundt, utan å klare å identifisere denne «køen» som me snakka om, og så blei dei ståande midt på golvet til me kom dei til unnsetning og sa «ver så god!».

Goffman er opphav til det som ein i sosiologien kallar «det dramaturgiske perspektiv», eller teatermetaforen. Han var ikkje den første til å samanlikne verda med ei stor teaterscene, Shakespeare og heile barokken, til dømes, gjorde det same. Goffman meinte at alle menneskelege handlingar er påverka av tid, stad og publikum. Målet for «framsyningane» er gjennom manipulasjon å oppnå aksept frå «publikum». Dersom «skodespelaren» lukkast, vil publikummet sjå han slik han ønsker å framstille seg sjølv – slik ein teaterskodespelar ønskjer å levere ei truverdig rollefortolking i eit stykke.
    På biblioteket var Goffmans teatermetafor nesten ikkje metafor: Sidan skranken reint visuelt hadde så mange likskapstrekk med ein teaterscene, tok det ikkje lang tid før eg gjekk inn i ei «rolle» som «bibliotekstilsett». Rolla tok raskt form: Eg prøvde å gestalte ein skikkeleg skjemtegauk, men var seriøs når det gjald. Intelligent, men leiken. Nonchalant. Ukrenkeleg. Det var faktisk ei ganske utmattande rolle i lengda, og eg fekk snart angre på at eg ikkje i staden hadde valt ei rolle som gjekk meir i retning av deprimert og ustabil. Og no var det for seint. Heldigvis var det berre deltidsjobb.
     Eit viktig poeng i Goffmans teatermetafor, er teorien om lag (teams). Ein «opptreden» krev ei form for samarbeid mellom deltakarane på «laget» – i teatret skodespelarane på scena, i biblioteket dei tilsette bak skranken, som saman arbeider for å definere den sosiale situasjonen. Ein kan seie at framsyninga vår handla om å kontrollert og profesjonelt eks­pedere lånarane, som samstundes er publikum, og å handsame eventuelle konfliktar og uforutsette situasjonar på beste vis. Laget går dessutan saman om å presentere eit bestemt bilete av seg sjølve: i vårt tilfelle ei «munter, innforstått og vennskapleg» stemning mellom deltakarane på laget.
    Det var oss mot dei: dei tilsette mot lånarane. Laget har visse løyndomar, som publikum ikkje skal ha tilgang til. Døme 1 (konkret): Me veit at neste purregebyr ikkje blir sendt ut før om tre veker på forfalt materiale, men fortel lånaren at gebyret kan komme kva dag som helst. Døme 2 (mindre konkret): to tilsette kan ikkje tåle kvarandre, men når dei har skrankevakt saman speler dei likevel «gode kolleger» for lånarane.
    På eit lag er lojalitet dermed svært viktig. Gav eg til dømes bort ein plastpose til ein lånar (kr. 1), svikta eg laget mitt – og gjorde meg populær blant lånarane på bekostning av dei meir prinsippfaste tilsette.

Inntrykksstyring har alt å seie, meiner Goffman: Dei opptredande er forplikta til å kontrollere alle utsendte inntrykk for å unngå pinlege situasjonar og samanbrot i sosiale møte. Det kunne ofte vere eit krevjande arbeid. På scenen vår oppstod det ei kontinuerleg rekke konfrontasjonar mellom skodespelarane og publikum, ved at publikum greip inn i stykket. Dette gjorde dei på måtar som gjorde at det meste var på nippet til å rakne. Ei rekke merkelege konfrontasjonar, og idiotiske situasjonar, som ein blei tvungen til å takle framfor eit stort publikum:
    Døme 1: ein kollega av meg stod åleine i skranken, og ekspederte ein svært lang kø etter beste evne, då ein blid og begeistra mann ropte: «Det er litt av nokre hofter du har!»
    Døme 2: den same kollegaen blei utsett for ei rasande kvinne som kom oppfarande ut frå toalettet. «Kor tid var du inne og sjekka toalettet sist!» ropte ho sint, og kollegaen min, som antok at det anten dreide seg om griseri eller sprøytespissar, sa at ho ikkje hadde for vane å «sjekke» toalettet, men kva gjaldt det? «Kvifor kom du ikkje og vekte meg, eg har sove i minst tre kvarter!» ropte lånaren, forlangte å få ein gratis kopp kaffi, og marsjerte deretter indignert ut.
    Døme 3: Ein lånar spurde meg: «Heiter du Svanhild?» Eg svarte at det gjorde eg ikkje, men mannen insisterte på at eg heitte Svanhild, stadig meir aggressiv, til eg til slutt måtte hente legitimasjon. Før han snudde på hælen og gjekk, sa han: «Eg trur du heiter Svanhild».
    Ein open konfrontasjon som purregebyr er eit anna overraskingsmoment i framsyninga som verkar avslørande for karakterane. Det er i desse situasjonane dei eg likar å kalle kvardagspsykopatane sprett fram som paddehattar. Fine, rike bergensfruer som eksploderer av å måtte betale 30 kroner for materiale dei har hatt to månader over tida. Menneske som til no har hatt plettfri vandel på alle livets område, får himmelen ramlande ned i hovudet på dei. Så har ein dei som leverer inn klissvåte bøker. Blodige bøker. Dei som ved uhell leverer inn tjue pornoblad saman med bøkene. Dei som seier: «Kan du hjelpe meg å finne ei bok som eg las i fjor? Eg trur ho var brun eller blå, og omtrent så tjukk.» Slik, og slik, oppfører folk seg.

Det som nok må
seiast å vere det verste med heile jobben, var den overhengande trusselen om at det plutseleg skulle sprette fram ei svær blautkake på dataskjermen, når ein ekspederte nokon. Kaka signaliserte at lånaren hadde bursdag, og ein skulle då i prinsippet seie «gratulerer med dagen!», så blidt ein kunne. I utgangspunktet verka dette svært hyggeleg, men raskt blei det eit trugsmål. Blautkaka var eit element som braut med forventingane til publikum, og som skodspelarane fann det vanskeleg å passe inn i framsyninga. Blautkaka kom alltid like brått på begge partar.
    Då eg ein gong kvitrande gratulerte ein eldre herremann med dagen, stivna ansiktet hans, før han fekk eit nedtrykt uttrykk, og sa lågt: «Å ... det hadde eg gløymt.» Ein annan blei illsint og gav meg ei skjennepreik av dei sjeldne: korleis våga eg å krysse privatlivets grenser på denne måten? Ein kar av ukjend opphav feira ikkje bursdag, og tok det som ei religiøs krenking. Slik heldt det fram, til eg slutta å gratulere folk. Då blautkaka dukka opp, oftare og oftare verka det som, måtte eg raskt snu skjermen vekk frå lånaren og snakke det bort. Slik er det: Ein gjer sitt beste for å spreie litt glede, og så slår det feil ut.
    Etter kvart lærte eg å like desse vandrande sosiale abnormitetane. Ein arbeidsdag utan eit idiotisk opptrinn verka meiningslaus. Eg var på nippet til å framprovosere konfrontasjonar sjølv, og kjende meg snytt, dei dagane alt hadde gått greitt føre seg. Gleda over å få stadfest det bildet ein etter kvart hadde danna seg av at heilt vanlege folk eigentleg vartikkande bomber.. Dårlege kundar gjorde også underverk for samhaldet mellom dei tilsette.

Stovepika Irene i De langtidsboende er nysgjerrig på gjestene, ho snokar i sakene deira når dei er ute, spionerer på dei. Ho arbeider på pensjonatet for å tene pengar, men eigentleg er ho kunstnar, og i staden for å sende dei brukte handkleda til den tungt sminka langtidsbuande gjesten Anine til vaskeriet, tar ho dei med seg heim, laminerer dei og stiller dei ut. Takk vere nysgjerrigheita, og evna til å leve seg inn i dei langtidsbuande eksistensane, fekk Irene suksess som kunstnar, og slutta på pensjonatet. Ho bur på hotellrom i staden for å vaske dei. Kunsten blir billetten hennar bort.
    I mi nysgjerrigheit dreiv eg det aldri lengre enn til å google eit par av dei langtidslånande. Som regel var det ingen treff. Og eg laga meg aldri noka bibliotektsrelatert kunstprosjekt (men eg starta på ein biblioteksroman som raskt blei forkasta). Ikkje hadde eg noka stort ønskje om å komme meg bort frå biblioteket heller, men brått hadde eg fått ein annan jobb, og hadde flytta til ein annan by.
    Nyleg fekk eg høyre frå ein kamerat, som hadde vore innom min tidlegare arbeidsplass, at han hadde blitt betjent av ein tilsett som hadde på seg ei T-skjorte med følgjande påskrift: This isn’t your day, is it?
     Kanskje er løysinga så enkel. Gripe oksen ved horna og fortelje alle menneske ein møter i løpet av ein arbeidsdag: Det er deg det er noko gale med. Mane til ettertanke og sjølvrefleksjon. Om ikkje det er bibliotekets oppgåve, framfor nokon, så veit ikkje eg.


Del artikkel på twitter Del denne artikkelen på Twitter.

 Tips en venn om denne artikkelen!  
 

<Tilbake til forrige side Utskriftsvennlig side>